tag:blogger.com,1999:blog-294876822012-01-08T17:03:43.916+05:30अदितीhttp://www.blogger.com/profile/17871496818156775522noreply@blogger.comBlogger361100tag:blogger.com,1999:blog-29487682.post-9520376170609555082012-01-02T23:41:00.000+05:302012-01-02T23:41:14.970+05:30आमच्या घराला एक मोठी खिडकी होती. तिची चौकट आमच्या भिंतीच्या बाहेरच्या अंगाला बसवलेली होती. त्यामुळे ही खिडकी पुढे रस्त्यावर उघडता येत असे. खिडकी उघडली की आमच्या घरापुढच्या रस्त्याचा बराचसा भाग आमच्या नजरेच्या टप्प्यात येत असे. एक दिवस सकाळी या खिडकीत उभा राहून मी रस्त्यावरची गंमत बघत होतो. "अरे होम्स! हा बघ हा वेडा रस्त्यावर कसा सैरावैरा धावतोय. त्याच्या घरातल्या लोकांनी त्याला असे मोकळे सोडता कामा न ये... " <br /><br />आपल्या आरामखुर्चीत आळसावून पहुडलेला होम्स उठला. आपले दोन्ही हात कोटाच्या खिशात ठेवून तो माझ्या मागे येऊन उभा राहिला आणि त्यानेही रस्त्यावरचा प्रकार निरखून बघायला सुरुवात केली. सध्या फेब्रुवारी महिना सुरू होता. आजची सकाळ अगदी लख्ख आणि प्रसन्न होती. काल पडलेले बर्फ अजून रस्त्याच्या कडेला तसेच होते आणि हिवाळ्यातल्या फिकट सूर्यबिंबाच्या प्रकाशात चकाकत होते. आमच्या घरासमोर पसरलेल्या बेकर रस्त्याच्या मधल्या भागातल्या बर्फाचा रंग रहदारीमुळे मातकट झाला असला तरी रस्त्याच्या कडेला असलेल्या पदपथांवर साठलेले बर्फाचे ढीग मात्र पांढरे शुभ्र होते. पदपथांचे करडे काठ स्वच्छ केलेले दिसत होते, पण तिथले निसरडे काही कमी झालेले नव्हते. रस्त्यावर नेहमीप्रमाणे वर्दळ दिसत नव्हती. मेट्रोपोलिटन स्टेशनाकडून आमच्या दिशेने पळत येत असलेल्या त्या विचित्र माणसाला वगळल्यास दुसरे कोणीच त्या दिशेने येताना दिसत नव्हते.<br /><br /> तो माणूस पन्नाशीचा असेल. तो उंच होता. त्याचे व्यक्तिमत्व रुबाबदार आणि भारदस्त होते. त्याचा चेहरा निग्रही दिसत होता. त्याच्या हालचालींमधून अधिकार प्रकट होत होता. त्याचे कपडे साधेच असले तरी उंची दिसत होते. त्याने काळ्या रंगाचा फ्रॉक कोट घातला होता. त्याची हॅट चकचकीत होती. त्याची मोतिया-करड्या रंगाची पँट त्याचा उच्च्भ्रूपणा अधोरेखित करत होती. त्याने तपकिरी बूट घातले होते. पण त्याचे सध्याचे वागणे मात्र त्याच्या त्या आबदार, सभ्य छबीला अगदीच विसंगत होते. तो जोरजोराने धावत होता आणि धावताना मध्येच अडखळत होता. त्याच्याकडे पाहून असे वाटत होते की अशा पळापळीची त्याला आजिबात सवय नव्हती. धावताना त्याचे हात जोराने वर-खाली होत होते, मान मागे-पुढे हलत होती आणि विचित्र पद्धतीने चेहरा पिळवटला जात होता.<br /><br />"बापरे! काय झालेय काय या माणसाला? तो घरांचे क्रमांक का तपासून बघतोय असे? " मी म्हणालो.<br /><br />"मला वाटतेय, तो आपल्याकडे येणार आहे. " आपले तळहात एकमेकांवर चोळत होम्स म्हणाला. <br /><br />"इथे? आपल्याकडे? "<br /><br />"तो माझ्याकडे सल्ला मागायला येतोय असे माझे मत आहे. ही सगळी लक्षणे माझ्या अगदी ओळखीची आहेत. बघ! बघ मी म्हटले नव्हते! " <br /><br />होम्सचे हे बोलणे सुरू असतानाच तो माणूस आमच्या दारासमोर थांबला आणि धापा टाकत त्याने आमच्या दारावरची घंटा वाजवायला सुरुवात केली. आमच्या सगळ्या घरात त्या घंटेचा आवाज दुमदुमला तरीही तो घंटा वाजवायचा थांबला नाही.<br /><br />थोड्याच वेळात तो आमच्या खोलीत शिरला. तो अजूनही धापा टाकत होता. जोरजोराने हातवारे करत होता. पण त्याच्या डोळ्यात दुःखाची आणि हताशपणाची अशी काही झाक दिसत होती की आम्हाला त्याच्याबद्दल एकदम कणव दाटून आली. सुरुवातीला काही वेळ त्याला काही बोलताच येईना. पण सगळे उपाय थकल्यासारखा तो जोरजोराने हातपाय हलवत होता आणि आपल्या डोक्यावरचे केस उपटत होता. अचानक त्याने आपले पाय जमिनीवर जोराने आपटले आणि आपली हॅट समोरच्या भिंतीवर इतक्या जोरात मारली की आम्ही दोघेही एकदम पुढे धावलो. त्याला दोन्ही बाजूंनी धरले आणि खोलीच्या मध्यभागी असलेल्या खुर्चीत बसवले. त्याच्या शेजारी बसून त्याच्या हातावर थोपटत होम्स त्याच्याशी मृदू आवाजात बोलायला लागला. या क्रियेत तो अगदी तरबेज होता.<br /><br />"तुम्ही माझ्याकडे तुमची कर्मकहाणी सांगायला आला आहात. हो ना? पण या सगळ्या गडबडीमुळे तुम्ही खूप दमला आहात. थोडा वेळ थांबा. तुमच्या जिवात जरा जीव आला, की तुमची जी काही अडचण आहे तिच्यात लक्ष घालायला मी आनंदाने तयार आहे. " होम्स म्हणाला.<br /><br />तो माणूस काही क्षण तसाच बसला होता. त्याची छाती अजूनही जोरजोराने हलत होती. आपला अनावर झालेला भावनावेग आवरायचा तो प्रयत्न करत होता. मग त्याने खिशातून रुमाल काढून कपाळावरचा घाम पुसला. निग्रहाने ओठ आवळले आणि आमच्याकडे बघून बोलायला सुरुवात केली.<br /><br />"तुम्हाला मी नक्कीच वेडा वाटलो असणार... "<br /><br />"तुमच्यावर काहीतरी मोठे संकट कोसळलेले आहे हे मला दिसतेय. " उत्तरादाखल होम्स म्हणाला.<br /><br /> "होय. आणि संकटही असे आणि इतके अचानक, की माझी तर मतिच कुंठित झाली आहे. मला जाहीर बदनामीला तोंड द्यावे लागेल. आजवर मी अतिशय स्वच्छ चारित्र्याचा माणूस म्हणून आयुष्य जगलो आहे. माणसाला त्याची व्यक्तिगत दुःखही असह्य असतात. पण व्यक्तिगत दुःख आणि जाहीर बदनामी इतक्या भयंकर प्रकारे एकत्रितपणे भोगावी लागेल असं दिसायला लागल्यापासून माझा तर अगदी थरकांप झाला आहे. एवढेच नाही, तर याची झळ आपल्या राजघराण्यालाही बसणार आहे. त्यामुळे या प्रकरणातून लौकरात लौकर मार्ग काढणे गरजेचे आहे. "<br /><br />"साहेब, तुम्ही शांत व्हा. आणि तुमच्यावर ओढवलेल्या परिस्थितीबद्दल मला व्यवस्थित सगळे सांगा. " होम्स म्हणाला.<br /><br />"माझे नाव बहुतेक तुमच्या कानावरून गेले असेल. माझे नाव अलेक्झांडर होल्डर. थ्रेडनीडल रस्त्यावर 'होल्डर अँड स्टीव्हन्सन' नावाची बँक आहे. त्यातला होल्डर तो मीच." आमचा पाहुणा म्हणाला.<br /><br />लंडन शहरातील दुसऱ्या क्रमांकाच्या बँकेच्या वरिष्ठ भागीदाराचे हे नाव आम्हाला खरोखरच चांगले परिचयाचे होते. अशा या प्रसिद्ध माणसाची इतकी दयनीय अवस्था होण्यासारखे काय बरे घडले असेल? आमचे कुतूहल चाळवले गेले. आम्ही त्याचे बोलणे ऐकण्यासाठी सरसावून तो बोलायची वाट बघू लागलो. क्षणभरात त्याने स्वतःला सावरून घेतले आणि बोलायला सुरुवात केली.<br /><br />"वेळ अमूल्य असतो यावर माझा पूर्ण विश्वास आहे. म्हणूनच मी तुमच्याकडे मदत मागावी असे मला एका इन्स्पेक्टरने सुचवल्याबरोबर मी तडक तुमच्याकडे धाव घेतली. मी भुयारी रेल्वेतून बेकर रस्त्यावर आलो. या बर्फात टांगे फारच हळू जातात म्हणून मी पायीच तुमच्याकडे आलो. त्यामुळेच मला एवढी धाप लागली. मी फारसे शारीरिक श्रम करणारा माणूस नाही. पण आता मला बरे वाटतेय आणि मी शक्य तितक्या कमी शब्दात पण शक्य तितक्या स्पष्टपणे जे काही झाले आहे ते आपल्यापुढे मांडतो. " तो म्हणाला.<br /><br /> "आमच्या बँकिंगच्या व्यवसायात यशस्वी होण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर पैशांची गुंतवणूक होणे जितके महत्त्वाचे असते, तितकेच महत्त्वाचे असते आमच्या आर्थिक व्यवहारांमध्ये वाढ होऊन आमचे भांडवल वृद्धिंगत होणे हे तर तुम्हाला माहीतच असेल. हे भांडवल वाढण्याच्या दृष्टीने अतिशय फायद्याचा सौदा म्हणजे काहीतरी तारण घेऊन पैसे कर्जाऊ देणे. या व्यवहारात तारण म्हणून ठेवलेल्या गोष्टीला निर्विवाद महत्त्व असते. या क्षेत्रात आम्ही बरेच काम केले आहे आणि गेल्या काही वर्षांमध्ये अनेक बड्या उमराव घराण्यांना त्यांच्या चित्रे किंवा पुस्तकांसारख्या अमूल्य वस्तू गहाण ठेवून घेऊन आम्ही मोठ्या रकमा कर्जाऊ दिल्या आहेत. "<br /><br />"काल सकाळी नेहमीप्रमाणे मी बँकेत माझ्या खोलीत बसून काम करत होतो. तेवढ्यात आमचा एक कारकून एका माणसाचे व्हिजिटिंग कार्ड घेऊन आला. त्या कार्डावरचे नाव वाचून मला आश्चर्याचा धक्काच बसला. ते नाव फक्त इंग्लंडमध्येच नव्हे तर जगभरात प्रसिद्ध आहे. अगदी घराघरात पोचलेले आहे. तपशिलाच्या जास्त खोलात न जाता मी एवढेच सांगतो की आपल्या राजगादीशी जवळचा संबंध असणाऱ्या उमराव घराण्याचे प्रतिनिधित्व करणारे ते नाव होते. जेव्हा हे श्रीयुत माझ्या खोलीत आले तेव्हा तो माझ्या दृष्टीने इतका मोठ्या अभिमानाचा क्षण होता की मी अगदी भारावून गेलो होतो. ही गोष्ट मी त्यांना सांगायचा प्रयत्नही केला पण मला फार काही बोलायची आजिबात संधी न देता त्यांनी थेट मुद्द्याचे बोलायला सुरुवात केली. एखादे नावडते काम करताना उगाचच वेळकाढूपणा न करता लगोलग ते काम उरकून टाकायची त्यांची इच्छा असावी असे त्यांचा आविर्भाव पाहून वाटत होते. "<br /><br />"होल्डरसाहेब, मला असे कळलेय की तुम्ही कर्जाऊ पैसे देता... " त्यांनी बोलायला सुरुवात केली. <br /><br />"जर गहाण ठेवत असलेली गोष्ट चांगली मौल्यवान असेल तरच आम्ही कर्जाऊ रक्कम देतो. " मी म्हणालो. <br /><br />"मला पन्नास हजार पौंडांची अगदी तातडीने गरज आहे. खरे सांगायचे तर ही रक्कम माझ्यासाठी अगदी मामुली आहे. मी माझ्या जवळच्या मित्रमंडळींकडे शब्द टाकला तर याच्या दसपट रक्क्म सहज उभी राहू शकते. पण तसे न करता ही गोष्ट व्हावहारिक पातळीवर राहिली तर बरे पडेल असे मला वाटते. आणि काहीही झाले तरी माझ्यासारख्या माणसाला अशा प्रकारे कोणाचे उपकार स्वीकारणे किती अवघड आहे हे तुम्ही सहज समजू शकाल. "<br /><br />"आपली परवानगी असेल तर मला असे विचारायचेय की किती वेळासाठी ही रक्कम आपल्याला हवी आहे" मी विचारले.<br /><br /><br />"येत्या सोमवारी मला एक मोठी रक्क्कम येणे आहे. ती एकदा माझ्या हातात आली की मी तुमच्याकडून घेतलेले सगळे पैसे सव्याज परत करीन. अगदी तुम्हाला हव्या त्या दराने मी व्याज द्यायला तयार आहे. पण हे पैसे मला आत्ता लगेच मिळणे फार फार गरजेचे आहे. "<br /><br />हे ऐकल्यावर मी म्हणालो, "मला स्वतःला ही रक्कम द्यायला आनंदच वाटला असता, पण एवढा ताण माझ्या खिशाला पेलणार नाही. जर आमच्या बँकेतर्फे ही रक्कम मी तुम्हाला द्यायची असेल तर मात्र सगळे व्यवहार पूर्ण केल्याशिवाय ती देणे म्हणजे माझ्या भागीदारावर अन्याय केल्यासारखे होईल. "<br /><br />"हो. मला हेच बरे वाटते. " असे म्हणत त्यांनी खुर्चीशेजारी ठेवलेली काळी पेटी उचलली. "वैदूर्याचे खडे बसवलेल्या मुगुटाबद्दल तुम्ही ऐकलेच असेल ना? " त्यांनी विचारले.<br /><br />"अर्थातच! आपल्या राज्याच्या खजिन्यातला सगळ्यात मौल्यवन अलंकार आहे तो. " मी म्हणालो.<br /><br />"बरोब्बर! " असे म्हणून त्यांनी आपली पेटी उघडली. आत लालसर मखमलीवर तो मुगुट ठेवलेला होता. " याच्यावर एकोणचाळीस मोठे मोठे वैदूर्याचे खडे बसवलेले आहेत. आणि मुगुटात वापरलेल्याची सोन्याची किंमत करणेच अशक्य आहे. सगळी मिळून याची किंमत कमीत कमी केली तरी मी मागितलेल्या रकमेच्या दुप्पट भरेल. सोमवारपर्यंत हा मुगुट तारण म्हणून मी तुमच्याकडे ठेवायला तयार आहे. "<br /><br />मी ती मुगुटाची पेटी हातात घेतली आणि या प्रकारावर विश्वास ठेवणे अवघड असल्यामुळे त्यांच्या तोंडाकडे बघत राहिलो. <br /><br />"या मुगुटाच्या खरेपणाबद्दल तुम्हाला शंका येते आहे का? " त्यांनी मला विचारले.<br /><br />"नाही तसे नाही पण... "<br /><br />"मग तुम्ही म्हणत असाल की हा मुगुट गहाण ठेवायचा मला काय अधिकार? अशी काही शंका तुमच्या मनात असेल तर कृपा करून ती तुमच्या डोक्यातून काढून टाका. जर चार दिवसांच्या आत मी हा मुगुट परत मिळवेन याबद्दल मला खात्री नसती तर मी तो गहाण ठेवायचा विचारही केला नसता, हा सगळा केवळ रीतीचा भाग आहे. बरे, मला सांगा हे तारण पुरेसे आहे ना? "<br />"हो, पुष्कळ झाले"<br /><br />"एक गोष्ट लक्षात घ्या होल्डरसाहेब, मी तुमच्यावर मोठा विश्वास टाकला आहे आणि त्याचा पुरावाही मी तुम्हाला दिला आहे. मी तुमच्याबद्दल बरेच काही ऐकले आहे. आणि त्यामुळेच ही जबाबदारी मी तुमच्यावर सोपवतो आहे. तुमचावर फक्त या मुगुटाच्या संरक्षणाचीच जबाबदारी नाही, तर या गोष्टीचीही जबाबदारी आहे की यातले एक अक्षरही बाहेर जाता कामा नये. या मुगुटाचे सर्वप्रकारे रक्षण तुम्हाला केले पाहिजे. कारण या मुगुटाला काही झाले तर त्यामुळे जो काही जनक्षोभ उसळेल तो खुद्द सगळा मुगुट नष्ट झाल्यासारखाच उसळेल. या मुगुटात बसवलेल्या वैदूर्य खड्यांना सगळ्या जगात तोड नाही आणि तसे खडे परत मिळवणे अशक्य आहे. पण तुम्ही ही जबाबदारी व्यवस्थित पार पाडाल असा मला विश्वास वाटतो आणि याच विश्वासाने मी हा मुगूट तुमच्याकडे सोपवतो आहे. सोमवारी सकाळी मी तो परत न्यायला येईनच. "<br /><br />"त्यांना निघण्याची घाई होती असे दिसले. म्हणून मी आमच्या खजिनदाराला बोलावणे पाठवले आणि त्याच्याकरवी एक हजार पौंडांच्या पन्नास नोटा त्यांच्या हाती दिल्या. ते पैसे घेऊन निघून गेल्यावर मी एकटाच माझ्या खोलीत होतो. माझ्या टेबलावर ठेवलेली त्या मुगुटाची पेटी पाहिल्यावर मात्र आपण हे भलतेच धाडस केले की काय असे मला वाटून गेले. कारण त्या मुगुटाच्या रक्षणाची जबाबदारी आता सर्वस्वी माझ्यावर होती. शिवाय तो मुगुट ही राष्ट्राची मालमत्ता होती. देव न करो, जर त्या मुगुटाला काही झाले असते तर केवढा घोटाळा आणि सार्वजनिक स्तरावर बोंबाबोंब झाली असती याची मला पूर्ण कल्पना होती. त्या मुगुटाची जबाबदारी मी स्वीकारली याचा मला पश्चात्ताप होऊ लागला. पण आता या पश्चात्बुद्धीचा काय उपयोग होणार होता? काहीच नाही. म्हणून मी ती पेटी माझ्या खाजगी तिजोरीमध्ये कुलूपबंद करून ठेवली आणि माझी दैनंदिन कामे करू लागलो. "<br /><br />"संध्याकाळ झाल्यावर माझ्या असे लक्षात आले की इतकी मौल्यवान वस्तू माझ्या मागे ऑफिसात तशीच सोडून जाणे हा त्या मुगुटाचा अपमान तर होताच पण ते अतिशय धोकादायकही ठरू शकत होते. बँकेच्या तिजोऱ्या फोडण्याच्या आजवर काही कमी घटना घडल्या नहीयेत. आणि मी असा कोण लागून गेलोय की मला त्यापासून अभय मिळावे? आणि असा दरोडा पडला तर माझी अवस्था किती भयानक होईल? मी असे ठरवले, की पुढचे काही दिवस ती पेटी सदैव माझ्याबरोबर घेऊन जायची म्हणजे क्षणभरही ती माझ्या नजरेपासून लांब जाणार नाही. असा निश्चय केल्यावर मी टांगा करून स्ट्रीटहॅमला माझ्या घरी गेलो. घरी पोचल्यावर, आधी वरच्या मजल्यावर जाऊन माझ्या कपडे करायच्या खोलीतल्या कपाटात ती पेटी मी कुलूपबंद करून ठेवली तेव्हा कुठे माझ्या जिवात जीव आला, "<br /><br />"होम्स साहेब, तुम्हाला सगळी परिस्थिती नीट लक्षात यावी अशी माझी इच्छा आहे. त्यासाठी मी माझ्या घराबद्दल आणि घरातल्या माणसांबद्दल तुम्हाला तपशीलवार सांगतो. माझा घरगडी आणि माझा निरोप्या हे दोघेजण माझ्या घरी राहत नसल्यामुळे त्यांना यातून संपूर्णपणे वगळले तरी चालू शकेल. माझ्याकडे तीन मोलकरणी आहेत. त्या बऱ्याच वर्षांपासून माझ्याकडे काम करत आहेत आणि त्यांच्या प्रामाणिकपणाबद्दल मला आजिबात शंका नाही. माझ्याकडची चौथी मोलकरीण मात्र काही महिन्यांपूर्वीच आमच्याकडे लागली आहे. तिचे नाव ल्यूसी पार. ती दुसऱ्या एका मोलकरणीच्या हाताखाली काम करते. तिच्याकडे चांगली शिफारसपत्रे आहेत आणि आजपर्यंत तिने उत्तम काम केले आहे. ती दिसायला फार सुंदर आहे आणि त्यामुळे खूप लोक तिच्या मागे लागलेले आहेत. असे लोक कधीकधी आमच्या घराच्या आसपास घोटाळताना दिसतात. ल्यूसीच्या बाबतीत ही एवढी एक गोष्ट सोडली तर तिच्यात नाव ठेवायला कुठेच जागा नाही. "<br /><br />"हे झाले घरातल्या नोकरचाकरांबद्दल. आता माझ्या कुटुंबाबद्दल सांगतो. माझे कुटुंब फारच लहान आहे. माझी बायको हे जग सोडून गेली आहे. मला एक मुलगा आहे त्याचे नाव आर्थर. होम्ससाहेब, आर्थरच्या बाबतीत मी अतिशय निराश झालो आहे. अर्थात या गोष्टीला मी स्वतःच जबाबदार आहे. सगळे म्हणतात माझ्यामुळेच तो वाया गेला. हेच खरे आहे बहुतेक. माझी लाडकी पत्नी देवाघरी गेली तेव्हा आर्थरशिवाय मला दुसरे कोणीच नव्हते. एक क्षणभरसुद्धा त्याचा चेहरा रडवेला झालेला मला सहन व्हायचा नाही. आजपर्यंत कुठल्याच गोष्टीसाठी मी त्याला कधीच नाही म्हटलेलं नाही. मी जर त्याच्याशी थोडासा कठोरपणाने वागलो असतो तर ते आम्हा दोघांसाठीही बरे झाले असते. पण त्या वेळी तरी त्याचे हित व्हावे हाच माझा उद्देश होता. "<br /><br /> "माझ्यानंतर आर्थरने माझी जागा सांभाळावी अशी साहजिकच माझी इच्छा होती, पण आर्थर कामधंदा बघायला नालायक निघाला. तो उनाड आहे. त्याच्या हातात मोठी रक्कम द्यायची मला भीती वाटते. लहान वयातच तो एका उमरावांसाठी असलेल्या क्लबाचा सदस्य झाला. वागायला - बोलायला चटपटीत असल्यामुळे थोड्याच वेळात त्याची अनेक लोकांशी घट्ट मैत्री झाली. हे सगळे लोक पैसेवाले आणि पैसे उधळण्यात मश्गुल होते, त्यांच्या संगतीत राहून आर्थरला जुगाराचे व्यसन लागले. तो घोड्यांच्या शर्यतींवर पैसे लावायला लागला. पुन्हापुन्हा माझ्याकडे येऊन तो त्याला महिन्याच्या खर्चासाठी मिळणाऱ्या रकमेची आगाऊ उचल मागायचा आणि त्यातून आपली बदनामीकारक देणी फेडायचा. ही वाईट संगत सोडून देण्याचा त्याने काही वेळा प्रयत्नही केला. पण सर जॉर्ज बर्नवेल नावाच्या त्याच्या मित्रामुळे दर वेळी तो पुन्हा यात ओढला गेला. "<br /><br />"सर जॉर्ज बर्नवेलसारख्या माणसाचा आर्थरवर इतका प्रभाव कसा काय पडला हेही मला माहीत आहे. आर्थरच्या बरोबर हा बर्नवेल बऱ्याच वेळा आमच्या घरी आलेला आहे. आणि त्याच्या वागण्याबोलण्यात असे काही चातुर्य आणि सफाई आहे की खुद्द मलाही त्याच्या सहवासाचा मोह झाला. बर्नवेल आर्थरपेक्षा वयाने बराच मोठा आहे. जग हिंडून आल्यामुळे त्याला अनेक विषयांबद्दल विस्तृत ज्ञान आहे. तो सर्व विषयांवर विलक्षण अधिकारवाणीने बोलतो आणि समोरच्या माणसाला संभाषणात ओढून घेण्याचं, त्याला बोलण्यात गुंतवून ठेवण्याचे कसब त्याच्याकडे आहे. या त्याच्या गुणांमुळे त्याची उत्तम छाप पडल्यावाचून राहत नाही. पण या सगळ्या वरच्या रंगाला न भुलता त्याच्याकडे पाहिले तर मात्र असे दिसून येते की त्याच्यावर विश्वास टाकण्यात मुळीच अर्थ नाही. त्याच्या नजरेत दिसणारी लोभी छटा आणि त्याचे तिरकस बोलणे या गोष्टी पाहिल्यावर तर क्षणभरही त्याच्या संगतीत राहू नये असे वाटायला लागते. आणि हे फक्त माझेच नाही तर आमच्या मेरीचेही म्हणणे आहे. बायकांना एखाद्या माणसाची नियत चटकन ओळखता येते म्हणतात आणि मेरीलाही ती लक्षात आलेली आहे. "<br /><br />"आणि आता मी तुम्हाला मेरीबद्दल सांगतो. मेरी म्हणजे माझी पुतणी. पाच वर्षांपूर्वी माझा भाऊ वारला. मेरी एकटी पडली. मग मी तिला घरी घेऊन आलो आणि आजवर मी तिचा माझ्या मुलीसरखाच सांभाळ केला आहे. मेरीने अतिशय उत्तम प्रकारे आमचे घर सांभाळले आहे. ती आमच्या घरातला आशेचा किरण आहे म्हणा ना!. ती खूप सुंदर आहे. प्रेमळ आहे. आपल्या ऋजू स्वभावाने आणि स्त्रीसुलभ गोडव्याने तिने आम्हाला केव्हाच जिंकून टाकले आहे. ती म्हणजे माझा उजवा हात आहे. तिच्याशिवाय माझे काम पावलोपावली अडते. फक्त एकाच बाबतीत ती माझे ऐकत नाही. आर्थरचे तिच्यावर खूप प्रेम आहे. आजवर दोन वेळा त्याने तिला लग्नाची मागणी घातली आणि दोन्ही वेळा तिने ती धुडकावून लावली. मला असे मनापासून वाटते की आर्थरला योग्य आर्गावर आणायला तिच्यापेक्षा लायक कोणीच नाही. हे लग्न झाले असते तर माझ्या मुलाचे आयुष्यच बदलून गेले असते. पण आता या गोष्टीला फार फार उशीर झाला आहे... "<br /><br />"तर होम्स साहेब, आमच्या घरातल्या माणसांबद्दल तुम्हाला सांगून झालेय. आता माझी कर्मकहाणी मी पुढे सांगतो"<br /><br />"त्या दिवशी रात्रीचे जेवण झाल्यावर आम्ही दिवाणखान्यात बसून कॉफी घेत होतो. माझी अशी खात्री आहे की दिवाणखान्यात कॉफी आणून दिल्यावर ल्यूसी पार तिथून निघून गेली होती. पण दिवाणखान्याचे दार बंद होते किंवा नाही हे मात्र मी खात्रीपूर्वक सांगू शकत नाही. कॉफी घेता घेता मी आर्थर आणि मेरीला त्या दिवशी घडलेल्या प्रकाराबद्दल सांगितले आणि काही दिवसांसाठी माझ्या ताब्यात असलेल्या त्या अमूल्य खजिन्याबद्दलही सांगितले. फक्त तो मुगुट माझ्याकडे सोपवणाऱ्या माणसाचे नाव मात्र मी वगळले. मेरी आणि आर्थर दोघांनाही तो मुगूट बघायचा होता. पण मी काही त्यांना मुगुट दाखवला नाही. म्हटले, कशाला उगाच त्याला धक्का लावायचा. "<br /><br />"कुठे ठेवलायत तो मुगुट? " आर्थरने मला विचारले.<br /><br />"माझ्या कपाटात. "<br /><br />"देव करो आणि आज रत्री आपल्याकडे चोरी न होवो" तो म्हणाला.<br /><br />"तो मुगूट व्यवस्थित कुलुपात ठेवला आहे. " मी म्हणालो.<br /><br />"तुमच्या कपाटाचे कुलूप लापट झालेय. कुठल्याही जुनाट किल्लीने ते सहज उघ्डते. मी लहान असताना बाहेरच्या खोलीतल्या कपाटाच्या किल्लीने ते कितीतरी वेळा उघडलेले आहे. "<br /><br />त्याला एखादी गोष्ट उगाचच वाढवून सांगायची सवय आहे हे माहीत असल्यामुळे मी त्याच्या बोलण्याकडे फारसे लक्ष दिले नाही. माझ्या मागोमाग तो माझ्या खोलीत आला तेव्हा त्याचा चेहरा गंभीर झाला होता.<br /><br />"बाबा, मला दोनशे पौंड हवेत. " खालमानेने तो म्हणाला. <br /><br />"आजिबात मिळायचे नाहीत. आजवर पैशांच्या बाबतीत मी तुला खूपच सैल सोडले आहे. "<br /><br />"हो आजवर तुम्ही खरेच माझे खूप लाड केले आहेत. पण आत्ता जर हे पैसे मला मिळाले नाहीत तर मी पुन्हा कधीच क्लबात पाऊल ठेवू शकणार नाही. "<br /><br />"फार उत्तम होईल" माझा पारा चढला.<br /><br />"पण अशा रितीने मानहानी आणि बदनामीला तोंड देऊन मी क्लब सोडलेला तुम्हाला चालेल का? मी हे सहन करू शकत नाही. मला पैसे उभे केलेच पाहिजेत. आणि तुम्ही मला पैसे देणार नसाल तर मला इतर उपाय करावे लागतील. " आर्थर म्हणाला.<br /><br />महिन्याभरात माझ्याकडे पैसे मागायची त्याची ही तिसरी वेळ होती. मी संतापलो. "मी तुला एक पैसाही देणार नाही." माझ्या या बोलण्यावर त्याने आपली मान झुकवली आणि एक अक्षरही न बोलता तो चालता झाला.<br /><br />तो निघून गेला त्यानंतर मी माझ्या कपाटाचे कुलूप काढले आणि आतला मुगुट जागच्या जागी असल्याची खात्री करून कपाटाला पुन्हा एकदा कुलूप लावून टाकले. एवढे झाल्यानंतर मी घरात सगळीकडे एक फेरी मारायला गेलो. सगळे काही ठाकठीक आहे ना हे बघायला. एरवी हे काम मेरी करते पण त्या दिवशी आपणच हे काम करून टाकावे अस मी ठरवले. मी जिन्यावरून खाली आलो तेव्हा मेरी हॉलमधल्या खिडकीपाशी उभी होती. माझ्या देखतच तिने खिडकी बंद केली आणि कडी लावून टाकली. <br /><br />"बाबा, तुम्ही ल्यूसीला आज रात्री बाहेर जायला परवानगी दिली होतीत का? " ती जरा चिंतेत पडल्यासारखी दिसत होती असे मला वाटले. <br /><br />"छे छे! आजिबात नाही. "<br /><br />"ती आत्ता मागच्या दाराने आत आली. मला वाटते कोणाला तरी भेटायला ती पुढे फाटकापर्यंत गेली असणार, पण हे काही बरोबर चाललेले नाअही. हे थांबले पाहिजे कारण हे धोकादायक ठरू शकते" <br /><br />"तू उद्या सकाळीच तिला चांगली समज दे. हवे तर मीही बोलतो तिच्याशी. सगळीकडची कड्याकुलुपे झाली का लावून? "<br /><br />"हो झाली. "<br /><br />"ठीक आहे मग! गुड नाईट" असे म्हणून मी माझ्या खोलीत गेलो. थोड्याच वेळात मला झोप लागली. <br /><br />"होम्स साहेब, मी जे काही झाले ते सगळे तुम्हाला सांगतो आहे. मग त्याचा या प्रकरणाशी संबंध असो किंवा नसो. त्यामुळे एखाद्या गोष्टीबद्दल आणखी माहिती द्यायला हवी असे तुम्हाला वाटले तर मला लगेच प्रश्न विचारा. "<br /><br />"त्याची काही गरज नाही. तुम्ही व्यवस्थित सांगताय सगळे. " होम्स म्हणाला.<br /><br />"आता मी जे काही सांगणार आहे ते मला अगदी व्यवस्थितच सांगितले पाहिजे. माझी झोप तशी सावधच असते. शिवाय माझ्या शिरावर येऊन पडलेल्या त्या मुगुटाच्या जबाबदारीमुळे माझी झोप उडाली होती म्हणा ना. मला नीट झोप अशी लागली नव्हती. पहाटे साधारण दोन वाजायच्या सुमाराला कसल्या तरी आवाजाने मला एकदम जाग आली. मी अगदी टक्क जागा होईस्तोवर तो आवाज यायचा थांबला होता. मला असे वाटले की माझ्या घराची कुठलीतरी खिडकी हलकेच बंद करून घेताना तो आवाज झाला होता. मी तसाच पडल्यापडल्या कान देऊन ऐकू लागलो. तेवढ्यात शेजारच्याच खोलीत कोणीतरी दबक्या पावलांनी चालल्याचा आवाज आला आणि मी उडालो. माझ्या छातीत धडधडायला लागले. मी अंथरुणातून बाहेर पडलो आणि शेजारी असलेल्या कपडे करायच्या खोलीच्या दारातून आत डोकावून पाहिले. "<br /><br />"आर्थर! चांडाळा, त्या मुगुटाला हात लावायची तुझी हिंमत कशी झाली? " माझा आवाज चढलेला होता.<br /><br />"त्या खोलीतला गॅसचा दिवा मी सुरू ठेवला होता तो तसाच मिणमिण जळत होता. आर्थर नुसत्या शर्ट आणि पायजम्यात हातात तो मुगूट घेऊन दिव्याशेजारी उभा होता. आपली सगळी शक्ती लावून तो मुगुट पिरगाळण्याचा किंवा वाकवण्याचा आर्थरचा प्रयत्न चाललेला होता. माझ्या आवाजाने दचकून त्याच्या हातातून मुगुट खाली पडला. मला पाहून आर्थर एखाद्या भुतासारखा पांढरा फटक पडला होता. मी तो मुगुट उचलला आणि तो व्यवस्थित आहे याची खात्री करून घेऊ लागलो. मुगुटाचा एका बाजूचा सोन्याचा तुकडा आणि त्यावर बसवलेले तीन वौदूर्य खडे गायब झालेले होते. "<br /><br />"नतद्रष्टा! कुळबुडव्या!! तू याची वाट लावलीस. तू माझ्या नावाला कायमचा बट्टा लावलास. यातले चोरलेले खडे कुठे आहेत? " संतापाने माझा माझ्यावरचा ताबाच सुटला.<br /><br />"चोरलेले खडे? " आर्थर माझ्या अंगावर ओरडला.<br /><br />"होय! तू चोर आहेस... " असे म्हणून मी त्याचे खांदे धरून त्याला गदागदा हलवू लागलो.<br /><br />"त्याच्यावरचे सगळे खडे जागेवर आहेत. एकही खडा हरवलेला नाही. असूच शकत नाही. "<br /><br />"चांगले तीन - तीन खडे गायब आहेत. आणि तुला ठाउक आहे ते कुठे आहेत. चोरी करण्याबरोबरच आता तू धडधडीत खोटेही बोलायला लागलास का? आत्ता तू याचा आणखी एक तुकडा काढायचा प्रयत्न करत होतास की नाही? "<br /><br />"बास. खूप बोललात. यापुढे हे मला खपायचे नाही. तुम्ही माझा पाणउतारा करायचाच असे ठरवलेले असल्यामुळे मी यापुढे या विषयावर काहीही बोलणार नाही. उद्या सकाळीच मी तुमचे घर सोडून जातो. माझे काय होईल ते मी बघून घेईन. " तो म्हणाला.<br /><br />"तू इथून जाशील तो थेट पोलिसांच्या ताब्यात. मी या प्रकरणाच्या मुळापर्यंत जाऊन याचा छडा लावणार आहे" संताप आणि दुःख याने मला वेड लागायची पाळी आली होती.<br /><br />"मला यावर काही बोलायचेच नाहीये. तुम्हाला पोलिसांना बोलवायचे असेल तर खुशाल बोलवा. त्यांनाच यातलं खरे काय आहे ते शोधून काढू देत. " त्याच्या चेहऱ्यावर झळकलेला निर्धार पाहून मला धक्काच बसला.<br /><br />"संतापाने माझा आवाज इतका चढला होता की सगळे घर माझ्या आवाजाने जागे झाले. सगळ्यात आधी मेरी तिथे येऊन पोचली. तो मुगूट आणि आर्थरचा चेहरा बघून काय झाले असेल हे तिने लगेच ओळखले आणि एक किंकाळी फोडून ती जमिनीवर कोसळली आणि बेशुद्ध पडली. एका मोलकरणीला पाठवून मी पोलिसांना बोलावले आणि लगोलग सगळे प्रकरण त्यांच्या हाती सोपवले. हा सगळा प्रकार आर्थर संतप्त चेहऱ्याने हाताची घडी घालून बघत उभा होता. पोलीस इन्स्पेक्टर आणि हवालदार आमच्या घरी पोचल्यावर त्याने मला विचारले की मी त्याला चोरीच्या आरोपाखाली खरोखरीच पोलिसांच्या ताब्यात देणार होतो की काय. मी म्हणालो, की तो मोडलेला मुगुट ही राष्ट्रीय संपत्ती आहे आणि ही गोष्ट चार भिंतींच्या आत राहणे आता अशक्य झाले आहे. तेव्हा कायद्याप्रमाणे सगळ्या गोष्टी होऊ देत. "<br /><br />"पोलीस घरात शिरल्याशिरल्या मला त्यांच्या ताब्यात देऊ नका. मी फक्त पाच मिनिटे घरातून बाहेर जाऊन आलो तर ते आपल्या दोघांच्याही हिताचे होईल. " आर्थर म्हणाला. <br /><br />"कशाला? इथून पोबारा करायला? का चोरीचा माल लपवून ठेवायला? " मी म्हणालो आणि मग एकदम माझ्या लक्षात आलं की मी स्वतः किती मोठ्या संकटात सापडलो होतो. मी त्याला सांगितले, की प्रश्न फक्त माझ्या अब्रूचा नव्हता तर माझ्यापेक्षा कितीतरी मोठ्या माणसाची अब्रूही पणाला लागलेली होती. या सगळ्यातून निर्माण होणारा घोटाळा सगळ्या देशभर गाजला असता. पण त्या हरवलेल्या तीन खड्यांचे त्याने काय केलेय हे जर आर्थरने मला सांगितले असते , तर सगळे घोटाळे टाळता आले असते. " <br /><br />"तू चोरी करताना रंगे हाथ सापडला आहेस. आणि आता तू काहीही सारवासारवीचा प्रयत्न केलास तरी काही फरक पडणार नाही. त्यामुळे आपल्या कर्माची फळे तुला भोगलीच पाहिजेत. पण जर तू शहाण्यासारखा त्या हरवलेल्या तीन खड्यांचा ठावठिकाणा मला सांगितलास तर अजूनही मी घडलेला सगळा प्रकार विसरून जायला तयार आहे. " मी म्हणालो.<br /><br />"हा तुमचा कनवाळूपणा मला नका सांगू... "आर्थर करवादला आणि त्याने आपले तोंड फिरवले. माझ्या शब्दांचा त्याच्यावर काहीही परिणाम होणार नाही कारण तो पुरता निर्ढावला आहे हे मला कळून चुकले. आता करण्याजोगी एकच गोष्ट माझ्या हाती होती. मी पोलीस इन्स्पेक्टरला हाक मारली आणि आर्थरला त्याच्या ताब्यात दिले. आम्ही त्याची, त्याच्या खोलीची, घराची कसून झडती घेतली. जिथे त्याने चोरलेले खडे लपवलेले असू शकत होते अशा एक न एक जागा धुंडाळल्या. पण त्या खड्यांचा काहीही पत्ता लागला नाही. आणि आमच्या साम दाम दंडाला त्या अवलक्षणी कार्ट्याने जरासुद्धा धूप घातली नाही आणि आपले तोंड उघडले नाही. सकाळ झाल्यावर त्याला पोलीस कोठडीमधे बंद करून ठेवलेय. आणि पोलिसांचे सगळे सोपस्कार पूर्ण केल्यावर मी तुमच्याकडे धाव घेतली आहे. आता तुम्हीच याचा छडा लावा. पोलिसांनी मला स्वच्छ सांगून टाकलेय की या प्रकरणात सध्या तरी ते काहीही करू शकत नाहीत. तुम्हीच यातून मार्ग काढा. खर्चाचा विचार करू नका. कितीही खर्च आला तरी चालेल. मी त्या खड्यांसाठी हजार पौंडांचे बक्षीसही जाहीर केलेय. देवा रे, काय करू मी? एका रात्रीत माझी अब्रू, माझी रत्ने, माझा मुलगा सगळे गमावून बसलोय मी... काय करू मी आता? "<br /><br />आपल्या दोन्ही हातांमध्ये त्यांनी आपले डोके घट्ट दाबून धरले आणि असह्य दुःखाने एखाद्या लहान मुलाने करावे तशी पुढे मागे डोलायला सुरुवात केली. <br /><br />शेरलॉक होम्स कपाळाला आठ्या घालून शेकोटीकडे बघत काही वेळ तसाच बसून राहिला. <br /><br />"तुमच्याकडे माणसांची बरीच वर्दळ असते का? " होम्सने विचारले.<br /><br />"छे छे. आजिबात नाही. माझा भागीदार, त्याच्या घरातली मंडळी आणि आर्थरचा मित्र सर जॉर्ज बर्नवेल हे लोक सोडले तर फारसे कुणी येत नाही. हा जॉर्ज बर्नवेल मात्र गेल्या काही दिवसात खूपच वेळा आलाय घरी. "<br /><br />"तुम्ही लोकांमधे खूप मिसळता का? बाहेर वगरे जाता का? "<br /><br />"आर्थर जातो. मी आणि मेरी घरीच असतो. आम्हाला तेच जास्त आवडते. "<br /><br />"मेरीसारख्या तरुण मुलीला घरीच बसायला आवडते? हे जरा विचित्र नाही? "<br /><br />"ती जात्याच शांत्त आणि एकलकोंडी आहे. शिवाय ती काही तितकी तरुण नाही. चोवीशीची आहे ती. "<br /><br />"तुमच्या बोलण्यावरून असे दिसतेय की तिलाही या प्रकाराचा बराच धक्का बसला असावा. "<br /><br />"हो. तिची अवस्था तर माझ्यापेक्षाही वाईट झाली आहे. "<br /><br />"तुम्हा दोघांचीही खात्री आहे की तुमचा मुलगाच दोषी आहे? "<br /><br />"हो. माझ्या डोळ्यांनी पाहिलेय मी त्याला मुगुट हातात घेऊन उभा असताना. मग संशयाला जागाच उरत नाही ना"<br /><br />"माझ्या दृष्टीने एवढा पुरावा पुरेसा नाही. त्या मुगुटाला आणखी काही इजा झाली होती का? "<br /><br />"हो. तो चिमटला होता. "<br /><br />"मग तुम्हाला असे नाही वाटले, की तुमचा मुलगा तो मुगुट सरळ करत असेल? "<br /><br />"तुम्ही माझ्या मुलाला आणि मला मदत करण्याचा प्रयत्न करताय! देव तुमचे भले करेल. पण यात मोठा धोका आहे हो. जर माझ्या मुलाचा उद्देश सरळ असेल तर तो काही बोलला का नाही? आणि मुळात तो मुगुट ठेवलेल्या खोलीत काय करायला गेला होता? "<br /><br />"अगदी हेच म्हणायचेय मला. आणि जर तो दोषी असेल तर त्याने काहीतरी थाप का नाही मारली? या प्रकरणात त्याचे मौन दोन्ही बाजूंकडे इशारा करतेय. या प्रकरणात अनेक महत्त्वाचे मुद्दे आहेत. तुम्हाला झोपेत असताना ऐकू आलेल्या त्या आवाजाबद्दल पोलिसांचे काय म्हणणे आहे? "<br /><br />"त्यांना वाटतेय की आर्थरच्या खोलीचे दार लावताना तो आवाज झाला असेल. "<br /><br />"सहज शक्य आहे! जेव्हा एखाद्या माणसाला चोरून काही काम करायचे असते तेव्हा तो सगळे घर दार जागे होईल इतक्या जोरात दारांची आदळ आपट करतो नाही का? मग ते खडे गायब झालेत त्याबद्दल पोलीस काय म्हणतात? "<br /><br />"पोलीस अजून आमच्या घरातले सामान उलटेपालटे करून त्या खड्यांचा शोध घेतायत. "<br /><br />"घराबाहेर शोधाशोध करायचा विचार त्यांना शिवलाय का? "<br /><br />"हो! त्यांनी फारच चपळाईने काम केलेय. सगळी बाग पार उकरून शोध करून झालाय एव्हाना. "<br /><br />"आता असं बघा साहेब, तुम्हाला आणि पोलिसांना वाटतेय तितके हे प्रकरण वरवरचे नाही हे उघड आहे. तुम्हाला हे पटतेय का? " होम्स ने बोलायला सुरुवात केली. " तुम्हाला जी गोष्ट सुतासारखी सरळ वाटली ती विलक्षण गुंतागुंतीची आहे असे मला दिसतेय. तुम्हाला वाटतेय तशा घटना आपण मांडून बघू या. तुम्ही म्हणता त्याप्रमाणे, तुमचा मुलगा झोपेतून उठला, मोठा धोका पत्करून तुमच्या कपडे करायच्या खोलीत गेला, तुमचे कपाट उघडलेन, तुमचा मुगूट बाहेर काढला, नुसत्या हातांनीच त्याचा तुकडा मोडला, घरातून बाहेर गेला, एकोणचाळीस खड्यांपैकी तीन खडे असलेला तुकडा अशा पद्धतीने लपवलान की कोणालाच तो शोधता येणार नाही, मग उरलेले छत्तीस खडे घेऊन तुमच्या खोलीत परत आला आणि मोठा धोका पत्करून पकडला गेला? आता तुम्हीच मला सांगा, हे सगळे तुम्हाला शक्य वाटतेय? "<br /><br /> "पण याखेरीज दुसरे काय आहे? जर तो निर्दोष आहे, तर त्याने तसे सांगितले का नाही? " <br /><br />"ते शोधून काढणे हेच तर आपले काम आहे! त्यामुळे होल्डर साहेब, आता आपण एकत्रच स्ट्रीटहॅमला जाऊ या आणि साधारण एक तासाभर परिस्थितीची बारकाईने पाहणी करू या" <br /><br />ही सगळी कथा ऐकल्यावर पुढे काय होणार याची उत्सुकता मला लागली होतीच. खरे सांगायचे तर झाल्या प्रकारात आमच्या दुर्दैवी सावकारबुवांचा मुलगाच दोषी आहे याबद्दल मला स्वतः सावकारबुवांच्या इतकीच खात्री वाटत होती. पण होम्सवरही माझा तितकाच विश्वास होता. ज्या अर्थी घडलेल्या गोष्टींचा सावकारबुवांनी लावलेला अन्वय होम्सला पटलेला नव्हता, त्या अर्थी अजूनही या प्रकरणाला वेगळी कलाटणी मिळू शकते असे मला राहून राहून वाटत होते. त्यामुळे होम्सने जेव्हा मलाही आपल्याबरोबर येण्याचा आग्रह केला तेव्हा मला ती एक इष्टापत्तीच वाटली. स्रीटहॅम हे उपनगर लंडनच्या दक्षिणेला आहे. तिथे पोहोचेपर्यंत होम्सने तोंडातून चकार शब्दही काढला नाही. उलट पूर्ण वेळ तो मान खाली घातलेली आणि कपाळाला आठ्या अशा अवस्थेत विचारात गर्क होऊन बसला होता. होम्सचा एकंदर आविर्भाव बघता होल्डर साहेबांना मात्र कुठेतरी आशेचा किरण गवसल्यासारखे झाले होते. त्यामुळे काही वेळानंतर आपल्या व्यवसायाबद्दल त्यांनी माझ्याशी गप्पा मारायला सुरुवात केली. थोडा वेळ आगगाडीतून प्रवास केल्यावर थोडेसे अंतर चालत आम्ही आमच्या प्रसिद्ध सावकारबुवांच्या लहानशा निवासस्थानी फेअरबँक इथे येऊन पोचलो.<br /><br /><br />फेअरबँक हे घर मोठे होते. चौरस आकारात पांढऱ्या दगडाने बांधून काढलेले. इतर घरांच्या तुलनेत रस्त्यापासून जरा लांब उभे आहे असे वाटणारे. रस्त्यावरच एक मोठ्या बिडाच्या लोखंडी दारांचे फाटक होते. फाटकातून आत आल्यावर समोरच घोडागाडी जाऊ शकेल अशा दोन आवळ्या जावळ्या वाटा होत्या. त्यांच्या मधोमध हिरवळीचा राखलेला पट्टा होता. हिरवळीवर सगळीकडे बर्फाची पांढरी चादर पसरलेली होती. उजव्या हाताला झाडांची एक लहानशी राई होती. राईच्या पलिकडे उंच वाढलेल्या मोठ्या झाडांचे दोन पट्टे रस्त्यापासून ते स्वयंपाकघराच्या दरवाज्यापर्यंत गेले होते. या दोन पट्ट्यांच्या मधून एक पाऊलवाट रस्त्यापासून ते स्वयंपाकघरापर्यंत जात होती. ती बहुतेक फेरीवाले, भाजीवाले वगैरे लोकांसाठी केलेली असावी. डाव्या हाताला एक आळी मागे तबेल्यापर्यंत गेली होती. ती सार्वजनिक असावी कारण घराच्या आवाराचा भाग असल्यासारखी काही ती दिसत नव्हती. पण सार्वजनिक असली तरी फारशी वापरात नसावी असे वाटत होते. मी आणि सावकारबुवा, आम्हाला दोघांना घराच्या फाटकात तसेच उभे करून होम्स घराची तपासणी करायला निघून गेला. घराचे बाहेरून चारी बाजूंनी सावकाश निरीक्षण केल्यावर त्याने फेरीवाल्यांसाठी केलेल्या वाटेची तपासणी केली. मग तो परसदारच्या बागेकडे आणि तिथून तबेल्यातून तबेल्याकडे जाणाऱ्या आळीकडे गेला. सावकाश एकेक पाऊल टाकत टाकत बारकाईने चाललेला हा तपास इतका वेळ चालला होता की शेवटी मी आणि होल्डरसाहेब आत जेवणघरातल्या शेकोटीजवळ बसून त्याची वाट पाहू लागलो. आम्ही दोघं नुसतेच एकमेकांच्या तोंडाकडे बघत बसलो असतानाच जेवणघराचे दार उघडून मध्यम उंचीची, सडपातळ अशी एक तरुण मुलगी आत आली. तिचे केस काळेभोर होते आणि डोळेही तसेच काळे होते. तिच्या फिकुटलेल्या वर्णामुळे तिचे डोळे आणखीनच गडद असल्यासारखे दिसत होते. आजवर कधी एखाद्या बाईचा चेहरा इतका पांढरट पडलेला मी पाहिला नव्हता. तिचे ओठही रक्त नसल्यासारखे पांढरे पडले होते पण तिचे डोळे मात्र रडून रडून चांगले लाल झाले होते. जराही आवाज न करता माझ्या शेजारून ती निघून गेली तेव्हा तिला किती जबरदस्त दुःख झाले आहे हे मला अगदी लख्खपणे जाणवले. सकाळी होल्डरसाहेब म्हणाले होते त्यापेक्षा कितीतरी जास्त पटीने तिला दुःख झालेले दिसत होते. ती चांगली खंबीर मनाची आणि स्वतःवर विलक्षण ताबा असलेली मुलगी होती हे तिच्याकडे बघून कळत असल्यामुळे तिला झालेले दुःख जास्त जाणवत होते. माझ्याकडे संपूर्णपणे दुर्लक्ष करत ती आपल्या काकांपाशी गेली आणि स्त्रीसुलभ अशा वात्सल्याने तिने काकांच्या डोक्यावर हलकेच थोपटले.<br /><br />"बाबा, आर्थरला सोडून द्यायला तुम्ही त्यांना सांगितलेत ना? "<br /><br />"नाही गं बाळा. आपल्याला याच्या मुळापर्यंत जायला हवे ना"<br /><br />"पण आर्थर निर्दोष आहे. माझी खात्री आहे. तुम्हाला माहित्ये बायकांना या गोष्टी बरोबर ओळखू येतात. त्याने काहीच वेडेवाकडे काम केलेले नाहीये. मला माहित्ये. त्याच्याशी इतके निर्दयपणे वागल्याचा तुम्हाला पश्चात्ताप होईल. "<br /><br />"जर तो इतका धुतल्या तांदळासारखा स्वच्छ आहे, तर तोंड का नाही उचकटते स्वतःचे? "<br /><br /> "तुम्ही त्याच्यावर इतका मोठा आळ घेतलात याचा त्याला राग आला असेल"<br /><br />"मी त्याला मुगूट हातात धरलेला माझ्या डोळ्यांनी पाहिलाय. मग त्याच्यावर आळ घेण्याशिवाय मी दुसरे काय करू शकतो? "<br /><br />"त्याने फक्त बघायला म्हणून तो मुगूट हातात घेतला असेल. मी सांगते तुम्हाला असेच झाले असणार. ही चौकशी बंद करा हो. आपला आर्थर तुरुंगात आहे या कल्पनेनेच मला रडू फुटते. "<br /><br />"जोपर्यंत ते हरवलेले खडे परत मिळत नाहीत तोवर मी ही चौकशी थांबवणार नाही. मुळीच नाही. मेरी, आर्थरबद्दलच्या तुझ्या प्रेमापोटी तुझे या सगळ्याच्या भयंकर परिणामांकडे साफ दुर्लक्ष होतेय. चौकशी बंद करणे लांबच राहिले, उलट मी याचा खोलवर तपास करायला म्हणून लंडनहून एका सद्गृहस्थांना घेऊन आलो आहे. "<br /><br />"हेच का ते सद्गृहस्थ? " माझ्याकडे तोंड करून ती म्हणाली.<br /><br />"नाही. हे ते नव्हेत. हे त्यांचे मित्र आहेत. त्या गृहस्थांना एकट्यानेच काही तपास करायचा होता. ते सध्या तबेल्याकडे जाणाऱ्या आळीत आहेत. "<br /><br />"अबेल्याकडे जाणाऱ्या आळीत? " तिच्या भुवया उंचावल्या. "तिथे काय सापडणार त्यांना? हे बघा हे तेच सद्गृहस्थ दिसतायत. साहेब, माझा भाऊ आर्थर निर्दोष आहे हेच तुम्हीही सिद्ध करून दाखवाल. हो ना? "<br /><br />"माझंही हेच मत आहे आणि ही गोष्ट आपण नक्कीच सिद्ध करू या. " दाराजवळच्या पायपुसण्यावर आपल्या बुटांना लागलेले बर्फ पुसता पुसता होम्स म्हणाला. "आपण मेरी होल्डर आहात खरे ना? बाईसाहेब, आपली परवानगी असेल तर आपल्याला एक दोन प्रश्न विचारू शकतो का मी? "<br /><br />"जरूर विचारा. हा गोंधळ निस्तरण्यासाठी मी कुठलीही मदत करायला तयार आहे"<br /><br />"काल रात्री तुम्ही काही ऐकले नाहीत का? "<br /><br />"नाही. माझ्या काकांच्या चढलेल्या आवाजाने मला जाग आली आणि मी खाली आले"<br /><br />"तुम्ही काल रात्री सगळी दारे - खिडक्या लावल्यात त्या वेळी सगळ्या कड्या व्यवस्थित लावल्या होत्यात? "<br /><br />"हो. "<br /><br />"आज पहाटे त्या सगळ्या तशाच लावलेल्या होत्या? "<br /><br />"हो"<br /><br />"तुमच्या मोलकरणीचे काही प्रेमप्रकरण आहे का? काल रात्री ती आपल्या प्रियकराला भेटायला बाहेर गेली होती अशी तक्रार तुम्ही आपल्या काकांकडे केली होतीत? "<br /><br /> "हो. तीच काल रात्री दिवाणखान्यात कॉफी घेऊन आली होती. काका त्या मुगुटाबद्दल सांगत असताना तिने ऐकले असणार. "<br /><br />"अच्छा! तुम्हाला असे वाटते का, की रात्री तिने आपल्या याराला ही गोष्ट सांगितली असेल आणि मग त्या दोघांनी मिळून हा दरोडा घालायचा बेत आखला असेल? "<br /><br />"पण मी आर्थरला चोरी करताना पकडलेय ना? मग आता या सगळ्या गप्पा कशाला मारताय तुम्ही लोक? " होल्डर साहेब न राहवून ओरडले.<br /><br />"होल्डर साहेब, जरा थांबा. आपण त्या गोष्टीवर बोलणारच आहोत. बाईसाहेब, मी असे धरून चालतो की या मोलकरणीला स्वयंपाकघराच्या दारातून आत येताना काल रात्री तुम्ही बघितलेत? "<br /><br />"हो. रात्री स्वयंपाकघराचे दार लावलेले आहे का हे मी बघायला गेले तेव्हा ती गुपचूप दारातून आत येत होती. बाहेरच्या अंधुक प्रकाशात मी तिच्या दोस्तालाही पाहिले. "<br /><br />"तुम्ही ओळखता त्याला? "<br /><br />"हो हो. आमच्याकडे नेहमी येणारा आमचा भाजीवाला आहे तो. त्याचं नाव फ्रान्सिस प्रॉस्पर. "<br /><br /> "तो दरवाज्याच्या डाव्या बाजूला उभा होता? दाराजवळ पण लगेच आत पाऊल टाकता येईल इतक्या जवळ नाही. थोड्या अंतरावर? " होम्सने विचारले.<br /><br />"हो बरोबर आहे"<br /><br />"त्याचा एक पाय लाकडाचा आहे का? "<br /><br />हे ऐकताच मेरीच्या काळसर डोळ्यांमध्ये भीती दाटून आली. ती म्हणाली, " तुम्हाला पिशाच्च - जादू असले काही वश आहे की काय? तुम्ही कसे काय ओळखलेत? " ती हलकेच हसली. पण तिला प्रश्न विचारणाऱ्या होम्सच्या चेहऱ्यावर उत्तरादाखल हसू काही उमटले नाही.<br /><br />"मला आता वरचा मजला तपासून पहायचाय̱. घराच्या अंगणाची आणि परसाची तपासणी अजूनही थोडी बाकी आहे. पण मला वाटते, आधी या खालच्या खिडक्या आपण तपासून पाहू या! "<br /><br />असे म्हणून तरातरा चालत तो एकेका खिडकीपाशी गेला. फक्त हॉलमधून तबेल्याकडच्या गल्लीत उघडणाऱ्या खिडकीपाशी तो थांबला. ती खिडकी उघडून आपल्या मोठ्या भिंगातून त्याने बराच वेळ पाहणी केली. शेवटी एकदाचा तो म्हणाला, "हं. आता वर जाऊ या"<br /><br />"होल्डरसाहेबांची कपडे बदलण्याची खोली लहानशी आणि साधी होती, खोलीत फार सामानसुमान नव्हते. एक करड्या रंगाचे जाजम, एक मोठे अनेक खणी कपाट आणि एक भला थोरला आरसा एवढ्याच वस्तू तिथे होत्या. त्या कपाटाजवळ जाऊन होम्सने त्याच्या अंगच्या कुलुपाची तपासणी केली.<br /><br /><br />"हे कपाट उघडायला कुठली किल्ली वापरली होती? "<br /><br />"आर्थर म्हणाला होता तीच. बाहेरच्या खोलीतल्या कपाटाची किल्ली. "<br /><br />"ती आहे का इथे? "<br /><br />"ही काय या आरशाच्या टेबलावर आहे"<br /><br />आरशाच्या टेबलावरची किल्ली उचलून होम्सने कपाटाचे कुलूप काढले.<br /><br />""हे कुलूप उघडताना आजिबात आवाज होत नाही. त्याचमुळे तुम्हाला काल रात्री जाग आली नाही. आणि ही त्या मुगुटाचीच पेटी ना? आपल्याला तो मुगूट पाहणे गरजेचे आहे. " असे म्हणत होम्सने ती पेटी उघडली आणि आतला दागिना टेबलावर ठेवला. तो मुगुट म्हणजे अलंकार घडवणाऱ्याच्या कौशल्याचा एक अजोड नमुना होता. आणि त्याच्यावर बसवलेले छत्तीस खडे आजवर मी पाहिलेल्या खड्यांपैकी सर्वोत्कृष्ट होते यात काही वादच नाही. त्याच्या एका बाजूला मात्र एक मोठा चरा गेलेला होता आणि तीन खडे बसवलेला त्याचा एक तुकडा गायब होता.<br /><br /><br />"होल्डर साहेब, या मुगुटाच्या एका बाजूचा तुकडा हरवलेला आहे तसाच हा भाग आहे. हा बघा इथे हे तीन खडे आहेत. मी तुम्हाला अशी विनंती करतो की तुम्ही आपल्या हाताने हा भाग तोडावा. "<br /><br /><br />होल्डर साहेब भीतीने दोन पावले मागे सरकले. "मी स्वप्नात सुद्धा असा विचार करू शकत नाही. "<br /><br />"ठीक आहे. मग मलाच हे केले पाहिजे. " होम्सने आपली सगळी शक्ती एकवटून तो तुकडा तोडायचा जोरदार प्रयत्न केला. पण व्यर्थ.<br /><br /> "तो भाग जरा हलला खरा. ही पाहा ही माझी बोटे. माझ्या बोटांमधे एरवी असते त्यापेक्षा कितीतरी जास्त शक्ती आहे. तरीही हा तुकडा मोडायचा झाला तर मला कितीतरी वेळ शर्थीचे प्रयत्न करावे लागतील. मग एखादा साधासुधा माणूस तर हे काम करूच शकणार नाही. आता मला सांगा होल्डरसाहेब, मी जर हा तुकडा तोडलाच तर काय होईल असे तुम्हाला वाटते? इथे बंदुकीतून गोळी झाडल्यासारखा जोरदार आवाज होईल. मग हे सगळे तुमच्यापासून केवळ हाताच्या अंतरावर घडले आणि तुम्हाला काहीसुद्धा ऐकू आले नाही? "<br /><br />"मला काहीच कळत नाहीये. मी या सगळ्याबद्दल खूपच अंधारात आहे. "<br /><br />" आपण हा अंधार जमेल तितका कमी करू या. तुम्हाला काय वाटते बाईसाहेब? "<br /><br />"मीही माझ्या काकांइतकीच गोंधळून गेले आहे. "<br /><br />"तुम्ही तुमच्या मुलाला पकडलेत तेव्हा त्याच्या पायात चपला - बूट काहीच नव्हते? "<br /><br />"नाही. त्याच्या अंगावर फक्त शर्ट आणि पायजमा होता. "<br /><br />"आपले दैव बलवत्तर आहे असेच म्हटले पाहिजे. आणि तरीसुद्धा हा गुंता आपल्याला सोडवता आला नाही, तर आपणच कर्मदरिद्री... होल्डर साहेब, माझे इथले काम झालेय. आता आपली परवानगी असेल तर मी बागेत आणखी काही गोष्टींची तपासणी करतो. "<br /><br />त्याने आम्हाला घरातच थांबायला सांगितले. बागेत पावलांचे ठसे जितके कमी असतील तितके त्याचे काम सोपे होईल असे त्याचे म्हणणे होते. सुमारे तासभर तो बाहेरच होता. काम संपवून तो आत आला तेव्हा त्याचे पाय बर्फाने भरले होते आणि नेहमीप्रमाणे त्याच्या चेहऱ्याकडे बघून कसलाही अंदाज बांधणे अशक्य होते.<br /><br />"होल्डर साहेब, माझे इथले काम संपले आहे. जे काही बघण्यासारखे होते त्याची पाहणी मी केली आहे. आता पुढचे काम मी माझ्या घरी गेल्यावरच करता येईल. " होम्स म्हणाला.<br /><br />"पण होम्स साहेब, ते खडे? ते कुठायत? "<br /><br />"ते काही मी सांगू शकत नाही"<br /><br />"आता काही ते खडे मला परत मिळायचे नाहीत.. आणि माझ्या मुलाचे काय? मी त्याची आशा करायची का? " होल्डर साहेबांना दुःख असह्य झाले.<br /><br />"माझं मत अजूनही तेच आहे. "<br /><br />"मग सांगा तरी काल रात्री माझ्या घरी नेमका काय प्रकार घडला ते? "<br /><br /> "उद्या सकाळी नऊ ते दहा या वेळात तुम्ही माझ्या घरी आलात तर मी त्याबद्दल तुम्हाला नक्की सांगू शकेन. बरं, मला सांगा, ते खडे परत मिळवण्यासाठी कितीही खर्च आला तरी तो करायची तुमची तयारी आहे ना? "<br /><br />"मी अगदी कफल्लक झालो तरी चालेल पण ते खडे परत मिळाले पाहिजेत. "<br /><br />"हे उत्तम झाले. आता मी बघतो काय करायचे ते. गरज पडली तर आज दुपारी मी पुन्हा येईन तुमच्याकडे. "<br /><br />काहीतरी अंदाज बांधण्याचे काम होम्सने पूर्ण केलेले होते हे उघड होते. पण हे अंदाज नेमके काय आहेत हे काही मला ओळखता येईना. आमच्या परतीच्या प्रवासात कैक वेळा मी त्याला याबद्दल प्रश्न विचारले. पण दर वेळी तो काहीतरी बोलून विषय एकदम तिसरीकडेच न्यायचा. शेवटी मीच कंटाळून तो नाद सोडला. आम्ही घरी पोचलो तेव्हा तीनचा सुमार होता. घरी आल्या आल्या होम्स घाईने आपल्या खोलीत निघून गेला. आणि काही क्षणातच वेष बदलून खाली आला. त्याने मवाल्याचं बेमालूम सोंग काढलं होतं. आपली कॉलर सरळ उभी करून. त्याने चकचकीत रंगाचा कोट घातलेला होता. गळ्यात लाल रुमाल बांधलेला होता आणि त्याचे बूट मात्र जुनाट होते. तो अगदी नमुनेदार दिसत होता.<br /><br />"मला वाटते हे जमलेय नीट. वॉटसन, तू माझ्याबरोबर येऊ शकला असतास तर फार बरे झाले असते. पण मी ज्या कामगिरीवर निघालोय त्यामध्ये खरेच आशेला काही जागा आहे का नुसताच मृगजळाचा पाठलाग करावा लागणार आहे हे माझे मलाच सांगता येणार नाही. पण मला ते कळेल लौकरच. मला यायला वेळ लागेल. कदाचित दोनपाच तासही घालवावे लागतील. "<br /><br />असं म्हणून टेबलावरच्या ब्रेडच्या दोन तुकड्यांचे त्याने सँडविच करून ते आपल्या खिशात टाकत तो आपल्या कामगिरीवर निघून गेला.<br /><br />माझा दुपारचा चहा नुकताच संपला होता तेव्हा तो परत आला. स्वारी एकदम खुशीत दिसत होती. त्याच्या हातात एक जुनाट इलॅस्टिक लावलेला बूट होता. तो बूट गोल फिरवत फिरवत त्याने खोलीच्या कोपऱ्यापाशी ठेवला. मग टेबलावर बसत त्याने एका कपात चहा ओतून घेतला.<br /><br />"मी माझ्या कामाला जाता जाता घरी डोकवायला आलो आहे! " तो म्हणाला.<br /><br />"आता कुठे जाणारेस? "<br /><br />वेस्ट एंडच्या पलिकडेपर्यंत मजल मारायची आहे. मला यायला चिकार उशीर होईल. त्यामुळे माझी वाट बघत बसू नकोस. "<br /><br />"तपास कसा चाललाय? "<br /><br />"मस्त चाल्लाय. मगाशी मी पुन्हा एकदा स्ट्रीटहॅमला जाऊन आलो. पण आत घरी मात्र गेलो नाही. हे प्रकरण छोटे आहे पण फारच रंजक आहे. मी काहीही झाले असते तरी ते माझ्या हातून सुटू दिले नसते. अरे पण मी इथे गप्पा छाटत काय बसलोय! मला हे कपडे बदलून पुन्हा एकदा माझा सभ्य वेष धारण केला पाहिजे"<br /><br />त्याच्या एकूण आविर्भावाकडे बघून मला असे जाणवत होते, की तो वरवर दाखवतोय त्यापेक्षा मोठे यश त्याला मिळालेय. त्याचे डोळे लुकलुकत होते आणि त्याच्या खोल गेलेल्या, खप्पड गालांवर चमक दिसत होती. तो गडबडीने वर निघून गेला आणि थोड्याच वेळात हॉलचे दार लावून घेतल्याचा आवाज माझ्या कानावर पडला. त्या आवाजाने होम्स पुन्हा एकदा आपल्या कामाला निघून गेला आहे हे मी ओळखले.<br /><br />मी रात्री साडेबारापर्यंत होम्सची वाट बघत बसलो होतो. पण त्याचं घरी परतण्याचे काही चिन्ह दिसेना. त्याला ताजा माग लागलेला असला की दिवस रात्रीची फिकीर न करता अनेक दिवस आणि अनेक रात्री तो गायब असायचा. या गोष्टीची मलाही चांगली सवय झाली होती. त्यामुळे जास्त काळजी करायच्या फंदात न पडता मी माझ्या खोलीत जाऊन झोपलो. होम्सला घरी यायला किती वाजले कोणास ठाऊक! पण सकाळी न्याहारीसाठी मी खाली आलो तर स्वारी प्रसन्न मुद्रेने टेबलावर बसलेली होती. एका हातात कॉफीचा कप आणि एका हातात ताजे वर्तमानपत्र घेऊन दोन्हींचा आस्वाद घेणे चाललेले होते.<br /><br /><br />"वॉटसन, मी तुझ्यासाठी थांबलो नाही याचा राग मानू नकोस. आपले सावकारबुवा आज सकाळी सकाळीच आपल्याला भेटायला येणारेत हे विसरून चालायचे नाही. " तो मला म्हणाला.<br /><br />"हो खरेय. अरे, नऊ वाजून गेलेत आणि ही बघ दारावरची घंटा वाजली. तेच आले असणार. "<br /><br />आलेले पाहुणे म्हणजे आमचे मित्र सावकारबुवाच होते. एका दिवसभरात त्यांच्या चेहऱ्यात पडलेला फरक पाहून मला धक्काच बसला. त्यांची रुंद आणि भारदस्त वाटणारी चर्या आज चिमटली होती आणि पडलेली दिसत होती. त्यांचे केसही अचानक पांढरे झाले होते. काल सकाळी ते जितक्या तावातावाने आमच्याकडे आले होते तितकेच आज ओढगस्तीला लागल्यासारखे स्वतःला ओढत ओढत ते आत आले आणि मी पुढे केलेल्या खुर्चीमध्ये मटकन बसले.<br /><br />"मी काय पाप केलेय म्हणून हे भोग माझ्या वाटेला आलेत काही कळत नाही. दोन दिवसांपूर्वीपर्यंत मी एक सुखी समाधानी आणि श्रीमंत माणूस होतो. आयुष्यात कसली चिंता नव्हती. आणि आज अचानक मला कुठे तोंड दाखवायला जागा उरलेली नाही. या वयात आता मी कशाकशाला तोंड देऊ? संकटेही एकामागून एक येऊन कोसळताहेत माझ्यावर. माझी पुतणी मेरी घर सोडून पळून गेली आहे. "<br /><br />"पळून गेली? "<br /><br />"हो. पळून गेली. आज सकाळी आम्ही पाहिले तर तिची खोली रिकामी होती. तिच्या अंथरुणात कोणी झोपल्याच्या काही खुणा नव्हत्या. आणि माझ्यासाठी एका चिठोऱ्यावर एक निरोप लिहिलेला होता. काल रात्री दुःखाच्या भाराखाली दबून जाऊन मी तिला म्हणालो होतो की तिने जर माझ्या पोराशी लग्न केले असते तर आज हा प्रसंग ओढवला नसता. खरे सांगतो हो, मी हे चिडून वगैरे बोललो नव्हतो. बहुतेक असे बोललो ही माझी चूकच झाली. माझ्या त्याच बोलण्याचा तिने यात उल्लेख केलाय. हा बघा-<br /> <i>प्रिय काकासाहेब, माझ्यामुळे तुम्ही मोठ्या अडचणीत सापडलात आणि मी जर अशी वागले<br /> नसते तर आज परिस्थिती काही वेगळीच असती यात शंका नाही. या सगळ्याला मी कारणीभूत<br /> आहे हा विचार माझ्या डोक्यात आल्यापासून मला तुमच्या छपराखाली राहणे अशक्य झाले आहे.<br /> त्यामुळे मी हे घर कायमचे सोडून जात आहे. माझी काळजी करू नका. माझ्या निर्वाहाची सोय<br /> झालेली आहे आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे माझा शोध घेण्याचा प्रयत्न करू नका कारण त्याचा<br /> काही उपयोग होणार नाही. आणि ते मला आजिबात आवडणार नाही. -जिवंतपणी आणि<br /> मेल्यावरही कायम तुमच्या ऋणात असणारी तुमची मेरी. <br /></i><br />"होम्स साहेब, तुम्हाला काय वाटते, याचा काय अर्थ आहे? मेरीने स्वतःच्या जिवाचे काही बरेवाईट तर केले नसेल ना? "<br /><br />"छे छे! मला तर वाटतेय की हाच सगळ्यात सोपा उपाय आहे. तुमच्यावर आलेले संकट आता संपल्यात जमा आहे. "<br /><br />"काय सांगता!! म्हणजे तुम्हाला काहीतरी कळालेय. सांगा लौकर सांगा कुठेयत ते खडे? "<br /><br />"ते खडे परत मिळवण्यासाठी एकरकमी हजार पौंड भरावे लागले, तर तुमच्यासाठी ती खूप मोठी रक्कम आहे का? "<br /><br />"अहो मी दहा हजार पौंडास सुद्धा आनंदाने द्यायला तयार आहे"<br /><br />"एवढ्या पैशांची गरज नाही पडायची. तीन हजार पौंडात ते काम होईल. पण इथे थोडा जास्त खर्च करावा लागणार आहे. तुम्ही तुमचे चेक बुक आणले असेलच ना? मग मला चार हजार पौंडांचा धनादेश लिहून द्या बरे! "<br /><br />सावकारबुवानी दिग्मूढ होऊन या रकमेचा धनादेश होम्सच्या हाती दिला. होम्सने आपल्या डेस्काचे झाकण उघडून एक लहानशी पर्स बाहेर काढली आणि त्यातून एक सोन्याचा त्रिकोणी तुकडा बाहेर काढला. त्याच्यावर तीन वैदूर्याचे खडे चमचम करत होते. होम्सने तो तुकडा टेबलावर ठेवला.<br /><br />एक किंकाळी फोडून सावकारबुवांनी तो तुकडा उचलून घेतला.<br /><br />"तुम्हाला सापडला हा! मी वाचलो.. मी वाचलो!!! "<br /><br />तो तुकडा गायब झाल्यावर त्यांना जितकी जोराने दुःखाची उबळ आली होती तेवढाच त्यांचा आनंदही जोरदार होता. त्यांनी दोन्ही हातांनी तो तुकडा उराशी धरून ठेवला होता.<br /><br />"तुमची देणी अजून संपलेली नाहीत होल्डर साहेब. " होम्स कोरडेपणाने, खरे म्हणजे तुसडेपणाने हे वाक्य म्हणाला.<br /><br />"देणी" काय रक्कम आहे? सांगा मला. मी लगेच भरतो. " आपल्या पेनाचे टोपण काढत होल्डर म्हणाले.<br /><br />"नाही या बाबतीत तुम्ही मला नाही देणे लागत. तुमच्या मुलाची तुम्ही क्षमा मागायला हवी. तुमचा मुलगा म्हणजे चोख सोने आहे. हे प्रकरण त्याने इतक्या कौशल्याने हाताळलेय, की देवाने माझ्या नशिबी एखाध्या मुलाचा बाप होणे लिहिले असेल, तर त्याच्यासारखाच मुलगा माझ्या पोटी यावा असे मी देवाकडे मागेन. "<br /><br />"याचा अर्थ, आर्थरने ते खडे चोरले नाहीत? "<br /><br />"मी कालही म्हणालो होतो आणि आजही तेच म्हणेन की आर्थर यात संपूर्णपणे निर्दोष आहे. "<br /><br />"तुम्ही खात्रीने सांगताय? चला मग आपण लगेच आर्थरकडे जाऊ. त्याला सांगू की खरे काय ते आपल्याला कळालेय"<br />त्याला याची पूर्ण कल्पना आहे. काल हा सगळा गुंता सोडवल्यावर मी पोलीस चौकीत जाऊन त्याला भेटलो. तो आपले तोंड उघडायला तयार झाला नाही. मग मीच झालेला प्रकार त्याला सांगितला. शेवटी त्याला सगळे मान्य करावे लागले. आणि काही मुद्द्यांबद्दल मी स्वतः अंधारात होतो, तेही त्याने स्पष्ट करून सांगितले. आज सकाळी घडलेल्या प्रकारानंतर मात्र तो याबद्दल बोलेल असा माझा अंदाज आहे. "<br /><br />"हे सगळे काय रहस्य आहे सांगा तरी एकदा मला"<br /><br />"सांगतो. सगळे सांगतो. शिवाय मी कसा कसा या निष्कर्षांपर्यंत येऊन पोचलो तेही सांगतो. सगळ्यात आधी अशी गोष्ट सांगतो, जी मला सांगायला आणि तुम्हाला ऐकायला अतिशय वेदनादायक आहे. सर जॉर्ज बर्नवेल आणि तुमची पुतणी मेरी यांच्यात संगनमत झालेले होते आणि आता ते दोघेजण एकत्रितपणे फरारी झाले आहेत. "<br />"मेरी? शक्यच नाही! "<br /><br />"हे शक्य आहे, नव्हे हेच सत्य आहे. तुम्ही आणि तुमच्या मुलाने आपल्या घराचे दरवाजे बर्नवेलसाठी उघडलेत तेव्हा तो किती उलट्या काळजाचा नराधम आहे याबद्दल तुम्हाला किंचितही कल्पना नव्हती. हा माणूस इंग्लंडमधल्या सगळ्यात धोकादायक माणसांमधे मोडतो. तो अट्टल जुगारी आहे आणि तो कुठल्याही थराला जाऊ शकतो. अगदी कुठल्याही थराला. त्याच्याजवळ दया नाही, माया नाही. तो अगदी निर्दय आणि निर्ढावलेला बदमाश आहे एक नंबरचा. मेरीला या सगळ्याची काहीच कल्पना नव्हती. आजवर त्याने शेकडो मुलींना आपल्या नादी लावून फसवलेले आहे. मेरीवरही त्याने हाच प्रयोग केला. तिला बिचारीला वाटले, बर्नवेलच्या काळजावर फक्त तिलाच कब्जा करता आलाय. तो तिच्याशी असे काय बोलला देवास ठाऊक, पण मेरी त्याची हस्तक झाली होती. रोज रात्री नियमाने ती बर्नवेलला भेटत असे. "<br /><br />"हे शक्य नाही. यावर विश्वास ठेवणे शक्य नाही... " होल्डर साहेबांच्या चेहऱ्याचा रंग उडालेला होता.<br /><br />"ठीक आहे, मग परवा रात्री तुमच्या घरी नेमके काय घडले ते मी तुम्हाला सांगतो. मेरीला वाटले, की तुम्ही तुमच्या खोलीत जाऊन झोपला आहात. त्यानंतर ती घराच्या मोठ्या खिडकीत उभी राहून तबेल्याकडे जाणाऱ्या आळीत उभ्या असणाऱ्या आपल्या याराशी गप्पा मारत होती. तो इतका वेळ तिथे खिडकीखाली उभा होता, की त्याच्या पावलांचे अगदी स्पष्ट ठसे एवढ्या बर्फातही खिडकीखाली दिसत होते. मेरीने त्या मुगुटाबद्दल त्याला सांगितले. त्याला सोन्याच्या वस्तूंबद्दल फार आकर्षण आहे. त्याने मेरीचे मन वळवले. माझी खात्री आहे की मेरीचा तुमच्यावर खूप जीव होता पण काही मुलींना आपल्या प्रेमपात्रापुढे सगळे जग तुच्छ वाटते. मेरीही त्यातलीच निघाली. काय करायचे हे बर्नवेल मेरीला समजावून सांगत असतानाच तुम्ही खाली आलात. मेरीने घाईघाईने खिडकी लावून घेतली आणि एक पाय लाकडाचा असणाऱ्या आपल्या प्रियकराला भेटायला गेलेल्या तुमच्या मोलकरणीवर सगळे काही ढकलून दिलेन. त्या मोलकरणीचे प्रेमप्रकरण मात्र खरे आहे. "<br /><br />"तुमचा पोर आर्थर तुमच्याशी वाद झाल्यावर निमूटपणे खोलीत जाऊन झोपला. पण क्लबातल्या देण्यांबद्दलच्या चिंतेमुळे त्याला नीटशी झोपच लागली नाही. मध्यरात्रीच्या सुमाराला त्याच्या कानावर दबक्या पावलांचा आवाज आला. कोणीतरी त्याच्या खोलीच्या दाराबाहेरून जात होते. तो खडबडून जागा झाला आणि त्याने कुतूहलाने बाहेर डोकावून पाहिले. साक्षात आपल्या बहिणीला तिथे बघून त्याला धक्काच बसला. आणि आपली बहीण दबक्या पावलांनी चोरटेपणाने चालत चालत आपल्या वडिलांच्या कपडे करण्याच्या खोलीत गेलेली पाहून तर त्याच्या आश्चर्याला पारावार राहिला नाही. त्याने घाईघाईने हाताला आले ते कपडे अंगावर चढवले आणि हा सगळा काय प्रकार आहे ते शोधून काढायच्या उदेशाने अंधारात जाऊन उभा राहिला. काही वेळातच मेरी तुमच्या कपडे करण्याच्या खोलीतून बाहेर आली. बोळकांडीतल्या मिणमिणत्या दिव्याच्या प्रकाशात तिच्या हातात तो अमूल्य मुगूट आर्थरला दिसला. भयाने आर्थरचा थरकांप झाला. त्याही अवस्थेत त्याने मेरीचा पाठलाग केला आणि तुमच्या खोलीच्या दाराबाहेर लावलेल्या पडद्याच्या आडोशाने तो पुढे काय होते ते बघायला उभा राहिला. तिथून खालच्या हॉलमधले दृश्य त्याला दिसत होते. मेरी चोरट्या पावलांनी जिना उतरून खाली गेली. तिने आवाज न होऊ देता हॉलची मोठी खिडकी उघडली आणि बाहेर उभ्या असलेल्या माणसाच्या हातात तो मुगूट सोपवला. मग तिने पुन्हा हळुवारपणे खिडकी लावून घेतली आणि ती आपल्या खोलीत परत गेली. तिच्या वाटेत अगदी जवळच पडद्यामागे उभ्या असलेल्या आर्थरने हा सगळा प्रकार प्रत्यक्ष पाहिला. "<br /><br />"आर्थरचा मेरीवर जीव होता आणि ती आपल्या खोलीत पोचण्यापूर्वी जर त्याने काही हालचाल केली असती, तर तिची चोरी उघडकीला आली असती. आर्थरला हे नको होते. पण ज्या क्षणी मेरी सुखरूप आपल्या खोलीत पोचली त्या क्षणी आर्थरला झाल्या प्रसंगाची जाणीव झाली. हे सगळे प्रकरण तुमच्या दृष्टीने किती भयंकर होते आणि ते वेळीच निस्तरणे किती गरजेचे होते हे त्याला कळून चुकले. तो तसाच अनवाणी पावलांनी खाली धावला, खिडकी उघडून त्याने रस्त्यावर उडी मारली आणि तबेल्याकडे जाणाऱ्या आळीत साचलेल्या बर्फातून धावत सुटला. चांदण्यात त्याला एक काळी आकृती त्या आळीमध्ये चालताना दिसत होती. सर जॉर्ज बर्नवेलने पळून जायचा प्रयत्न केला पण आर्थरने त्याला गाठलेन. दोघांची मारामारी जुंपली. एका बाजूने तुमचा पोर आणि दुसऱ्या बाजूने बर्नवेल अशा दोघांनी त्या मुगुटाची खेचाखेची सुरू केली. या मारामारीमध्ये आर्थरचा जोराचा फटका बर्नवेलच्या डोळ्यावर बसला आणि त्याच्या जखमेतून रक्त वहायला लागले. अचानक कसलातरी आवाज झाला आणि सगळाच्या सगळा मुगूट आर्थरच्या हातात आला. मुगूट हातात आल्याअल्या आर्थर उलटपावली घरी आला, खिडकी लावलीन आणि जिना चढून तुमच्या खोलीत शिरला. तुमच्या खोलीत आल्यावर त्याच्या लक्षात आलं की या मारामारीमध्ये तो मुगूट पिळवटला आहे आणि मुगूट सरळ करायला तो धडपडत असतानाच तुम्ही खोलीत प्रवेश केलात. "<br /><br />"असे घडू शकते? " सावकारबुवांना धाप लागली होती.<br /><br />"तुम्ही पुढे होऊन त्याची पाठ थोपटायला हवी, त्याचे मनापासून आभार मानायला हवेत अशी त्याची अपेक्षा असताना तुम्ही त्याला नावे ठेवायला सुरुवात केल्यावर तो खूप संतापला. या प्रकरणातला खरा चोर कोण आहे हे सांगितल्याशिवाय तो खरी गोष्ट तुम्हाला सांगू शकत नव्हता. मेरीसाठी त्याने एवढे बलिदान द्यावे अशी खरोखरी तिची लायकी नाही. पण आर्थरने मात्र मोठ्या शूरपणाने परिस्थितीला तोंड दिले आणि मेरीचे नाव फुटू दिले नाही. "<br /><br />"मुगूट पाहून मेरी किंचाळली आणि बेशुद्ध पडली त्याचे कारण हे होते होय! अरे देवा!! डोळे असून आंधळा आणि इतका शतमूर्ख माझ्याइतका मीच असेन बहुतेक. आणि तो बिचारा पोर पाच मिनिटांसाठी बाहेर जाऊ द्या म्हणत होता ते मारामारीच्या जागी तो तुकडा पडा असेल तर शोधायला. मी माझ्या पोराशी फारच क्रूरपणे वागलोय. त्याच्यावर फार मोठा अन्याय केला आहे मी" सावकारबुवा हताश होऊन म्हणाले.<br /><br />होम्सने बोलायला सुरुवात केली. "मी जेव्हा काल सकाळी तुमच्या घरी आलो, तेव्हा मी घराच्या आवारात साठलेल्या बर्फामध्ये चौफेर फेरी मारून कुठे पावलांचे ठसे दिसतात का ते शोधत होतो. अगदी डोळ्यात तेल घालून मी ही तपासणी केली कारण हे पावलांचे ठसे फार उपयोगी ठरणार होते. शिवाय मला ही गोष्ट निश्चितपणे माहीत होती, की आधल्या दिवशी रात्री नव्याने बर्फ पडलेला नव्हता, पण रात्रीचे तापमान इतपत थंड होते की साठलेले बर्फ वितळून जाऊ शकणार नाही. त्यामुळे बर्फात जर ठसे उमटले असतील तर ते सुरक्षित असायला हवे होते. घराकडे येणाऱ्या फेरीवाल्यांच्या वाटेची मी पाहणी केल्यावर माझ्या असे लक्षात आले, की तिथे सगळ्याच ठशांचा चांगलाच गुंताडा झाला होता. त्या वाटेवर, स्वयंपाकघराच्या विरुद्ध दिशेला मला एका बाईच्या पावलांच्या खुणा सापडल्या. त्या बऱ्याच स्पष्ट होत्या. तिथे बर्फात उभी राहून ती बाई एका माणसाशी काही वेळ बोलत होती असे दिसत होते. त्या माणसाच्या पावलांपैकी एक पाऊल आकाराने गोल होते. त्यावरून मी असा निष्कर्ष काढला, की त्याचा एक पाय लाकडाचा असावा. त्या खुणांवरून असेही दिसत होते, की त्यांच्या गप्पांमध्ये काहीतरी व्यत्यय आला असावा. अचानक ती बाई स्वयंपाकघराच्या दिशेने पळाली होती. तिच्या चवड्यांकडे स्पष्ट आणि खोल तर टाचेकडे पुसट अशा पाऊलखुणांवरून मी हा निष्कर्ष काढला. तो माणूस थानंतर थोडा वेळ वाट बघत तिथेच उभा होता पण शेवटी तो निघून गेला. तुम्ही आपल्या मोलकरणीबद्दल मला बोलला होतात. मी असा अंदाज बांधला की या खुणा तुमची मोलकरीण आणि तिच्या मित्राच्या असल्या पाहिजेत. आणि माझा अंदाज खरा आहे असे चौकशी केल्यावर आढळून आले. मी जेव्हा बागेची पाहणी केली तेव्हा तिथे बरेच उलटसुलट माग होते. ते पोलिसांचे असणार म्हणून मी तो विषय सोडून दिला. पण मी जेव्हा तबेल्याकडे जाणाऱ्या आळीत पोचलो तेव्हा मात्र बर्फात उमटलेल्या खुणा एक मोठी कहाणीच सांगत होत्या. गुंतागुंतीची आणि भलीथोरली.<br /><br />तिथे एक बुटांचा माग होता. जाणारा आणि येणारा. शिवाय आणखी एक माग होता. तोही जात आणि येत होता. पण हा दुसरा माग अनवाणी पावलांचा होता. ही गोष्ट पाहिल्यावर मला आनंद झाला कारण हाअनवाणी माणूस म्हणजे तुमचा पोरच असणार होता. बुटांचा माग येत-जात असला, तरी अनवाणी पावले मात्र पळत गेली होती. शिवाय ठिकठिकाणी बुटाच्या ठशावर पावलांचे ठसे होते. याचा अर्थ सरळ होता की बूट घातलेल्या माणसाच्या मागून अनवाणी पावलांनी तुमचा मुलगा धावला होता. पाठलाग करत. बुटांच्या ठशांचा मागोवा घेत घेत मी तुमच्या हॉलच्या मोठ्या खिडकीपाशी येऊन पोचलो. तिथे बूट घातलेला माणूस इतका वेळ बर्फात उभा राहिला होता की तिथले बर्फ विरघळून गेले होते. मग पुन्हा एकदा मी त्या ठशांचा पाठलाग करत उलट दिशेला गेलो. घरापासून साधारण शंभर यार्डांवर जाणारे बुटाचे पाय एकाएकी मागे वळले होते. तिथल्या बर्फात चिखलाची चांगलीच गिचमीड झाली होती. त्यावरून असे वाटत होते की इथे काहीतरी मारामारी झाली आहे. तिथून पुढे थोड्याच अंतरावर रक्ताचे थेंब सांडलेले दिसत होते. ते पाहून या प्रकाराबद्दलचा माझा अंदाज बरोबर असल्याची मला खात्रीच पटली. तिथून पुढे बुटातली पावले फक्त जाताना दिसत होती आणि आणखी पुढे थोडे अंतर गेल्यावर रक्ताचे थेंब सांडल्याची आणखी एक खूण होती. ती पाहिल्यावर बूट घातलेला माणूस जखमी झाला असला पाहिजे हे मी ओळखले. तो माग तसाच हमरस्त्यापर्यंत गेला होता. हमरस्त्याला लागल्यावर मात्र वाटेवरचे बर्फ झाडून टाकलेले होते आणि रस्ता स्वच्छ केलेला दिसत होता त्यामुळे बुटांचे पुढे काय झाले हे काही सांगता आले नसते.<br /><br />आत घरात आल्यावर हॉलच्या मोठ्या खिडकीची दारे आणि तिची लाकडी चौकट मी माझ्या भिंगातून नीट तपासली. तेव्हा मला असे दिसले की तिथून कोणीतरी बाहेर गेले होते. बाहेरून आत येणाऱ्या ओल्या पावलांचा एक ठसाही मला तिथे सापडला. त्यानंतर काय घडले असेल हे हळूहळू माझ्या लक्षात यायला लागले. एक माणूस खिडकीबाहेर वाट पाहत उभा होता. घरातल्या एका माणसाने त्याला मुगूट आणून दिला. ही गोष्ट घडताना तुमच्या पोराने प्रत्यक्ष पाहिलीन. त्याने चोराचा पाठलाग केला त्याच्याशी मारामारी केलीन. ते दोघेजण जोर लावून तो मुगूट ओढत होते आणि त्या खेचाखेचीमध्ये दोघांच्या एकत्रित शक्तीचा परिणाम ओऊन तो मुगूट मोडला. पण हे काम दोघांपैकी एकालाही एकट्याला करताच आले नसते. तुमचा मुलगा चोराच्या हातातून मुगूट हिसकावून घेऊन आला आणि त्याचा मोडलेला तुकडा चोरट्याच्या हातात तसाच राहिला. हे एवढे सगळे स्वच्छ दिसत होते. आता प्रश्न असा होता की हा चोर कोण आणि त्याला मुगूट आणून देणारा त्याचा हस्तक कोण.<br /><br /><br />मी नेहमीच असे मानत आलेलो आहे, की हातात असलेल्या शक्यतांपैकी ज्या घडू शकत नाहीत अशा गोष्टी वगळल्यानंतर, जे काही उरेल ते कितीही अशक्य कोटीतले वाटले, तरीही तेच सत्य असते. तुम्ही स्वतःहून त्या चोराला मुगूट आणून दिला नसतात हे मला ठाऊक होते. राहता राहिल्या तुमच्या मोलकरणी आणि तुमची पुतणी. आता, जर तुमच्या मोलकरणींपैकी एखादीने घरात चोरी केली असती तर तिला वाचवायला आपला बळी देण्याचे आर्थरला काय कारण होते? पण आर्थरचे मेरीवर प्रेम होते. त्यामुळे तिच्या रक्षणासाठी आर्थर पुढे सरसावला हे अगदीच पटण्याजोगे होते. शिवाय मेरीचे बिंग फुटले असते तर तिची छी थू झाली असती त्यामुळे तर आर्थरचे तिला पाठीशी घालणे आणखीनच सयुक्तिक वाटत होते. चोरी झाली त्या रात्री ती खिडकीजवळच उभी होती असे तुम्ही मला सांगितलेत आणि हेही म्हणालात की त्या मुगुटाकडे पाहून ती बेशुद्ध पडली होती. या गोष्टी लक्षात घेतल्यावर मला या बाबतीत नुसतीच शंका न राहता पक्की खात्रीच झाली.<br /><br />मेरीला तुमच्याबद्दल विलक्षण कृतज्ञता आणि प्रेम वाटत असतानाही ज्याच्य्य्साठी साक्षात तुम्हाला फसवायला ती तयार झाली असा हा माणूस कोण बरे असू शकेल? निश्चितपणे तिचा प्रियकर असणार. तुमच्याबद्दल वाटत असलेल्या प्रेमापेक्षाही जास्त प्रेम तिला फक्त तिच्या प्रियकराबद्दलच वाटू शकते. तुम्ही म्हणालात की तुमचा जनसंपर्क फार मोठा नाही आणि तुम्हाला मित्रही अगदी मोजकेच आहेत. पण तुमच्या मित्रमंडळात सर जॉर्ज बर्नवेलचा समावेश होता. तो स्त्रियांचा कर्दनकाळ असल्याच्या कहाण्या मी यापूर्वी कैकवेळा ऐकल्या होत्या. याचा अर्थ खिडकीबाहेर बूट घालून उभा असलेला माणूस बर्नवेलच होता. आणि मुगुटाचा तो हरवलेला तुकडाही त्याच्याकडेच मिळाला असता. तुमच्या पोराने बर्नवेलला मुद्देमालासहित पकडले असले, तरी आपल्या घराण्याची बेअब्रू होण्याच्या भीतीने तो तोंड शिवून बसेल हे बर्नवेलला पुरेपूर माहीत होते. त्यामुळे आपल्याला काहीच धोका नाही अशी त्याने स्वतःची समजूत करून घेतली होती.<br /><br />एवढा उलगडा झाल्यावर मी पुढे काय केले असेल याचा अंदाज तुम्ही सहज बांधू शकाल. काल दुपारी मी मवाल्याच्या वेषात बर्नवेलच्या घरी गेलो. थोड्या प्रयत्नांनंतर मी त्याच्या घरगड्याची ओळख काढली. त्या गड्याकडून मला समजले की त्याच्या धन्याच्या डोक्याला आधल्या दिवशी रात्रीच एक जखम झाली होती. शेवटी बर्नवेलचे जुने बूट मी सहा शिलिंग देऊन विकत मिळवले. मग मी पुन्हा एकदा तुमच्या घरापाशी येऊन बर्फातले ठसे त्याच बुटांचे असल्याची खात्री करून घेतली. "<br /><br />"तरीच, काल एक विचित्र कपडे घातलेला माणूस माझ्या घराभोवती फिरताना दिसला मला... "<br /><br />"अगदी बरोबर! तो माणूस म्हणजे मीच होतो. मी ज्या माणसाच्या शोधात होतो तो मला सापडला आहे याबद्दल खात्री झाल्यावर मी घरी परतलो आणि पुन्हा एकदा माझा नेहमीचा, सभ्य माणसाचा वेष धारण केला. झाल्या प्रकाराचा गाजावाजा झाला असता तर चारचौघांत तोंड दाखवायला तुम्हाला जागा उरली नसती त्यामुळे पोलिसांची मदत घेता येणार नाही हे मला माहीत होते. पण यामध्ये ददडाखाली अडकलेत ते तुमचे हात ही गोष्ट बर्नवेलसारख्या अट्टल बदमाशापासून लपून राहणार नाही हेही मला पक्के ठाऊक होते. त्यामुळे सगळ्या गोष्टींची हाताळणी काळजीपूर्वक आणि नाजूकपणानेच केली पाहिजे हे मी ओळखले. मी जाऊन बर्नवेलला भेटलो. माझ्या अपेक्षेप्रमाणेच, सुरुवातीला त्याने कानावर हात ठेवले. मग मी त्याला घडलेल्या सगळ्या गोष्टी अगदी तपशीलवारपणे सांगितल्या. तेव्हा मात्र मला गुंगारा द्यायच्या बेताने त्याने भिंतीवर लावून ठेवलेले शस्त्र खाली घेतले. मला याचा अंदाज होताच. त्याने माझ्यावर वार करायच्या आत माझे पिस्तूल मी त्याच्या कपाळावर लावले. त्याबरोबर तो एकदम सुतासारखा सरळ झाला. मी त्याला त्याच्याजवळच्या खड्यांसाठी एकरकमी हजार पौंड देऊ केले. हे ऐकल्यावर मात्र त्याला दुःख झालेले दिसले. तो म्हणाला, "मी तीनही खडे फक्त सहाशे पौंडांना विकून बसलो! मीच माझा घात केला... " हे प्रकरण पोलिसांपर्यंत जाणार नाही या बोलीवर मी त्याच्याकडून सगळी माहिती काढून घेतली. शेवटी हजार पौंडांना मी ते तीनही खडे विकत घेतले, तुमच्या मुलाकडे जाऊन सगळे आलबेल झाल्याची बातमी सांगितली आणि एकदाचा घरी आलो. रात्री झोपायला मला दोन वाजले. एकूणात कालचा दिवस फारच कष्टाचा आणि धकाधकीचा होता. "<br /><br />"कालच्या दिवसामुळे इंग्लंड एका मोठ्या घोटाळ्यापासून वाचले आहे! " असं म्हणून सावकारबुवा उठून उभे राहिले. "सर, मी तुमचे आभार कसे मानू हेच मला कळत नाही. मी तुमची जी कीर्ती ऐकली होती त्यापेक्षाही तुम्ही कितीतरी पटींनी थोर आहात! मी खरंच तुमचा अतिशय ऋणी आहे. आणि आता मात्र जराही वेळ न घालवता मला माझ्या बाळाकडे गेलं पाहिजे. मी फारच वाईट वागलोय त्याच्याशी. त्याची जाऊन आधी क्षमा मागतो. फक्त बिचाऱ्या मेरीसाठी वाईट वाटतं मला. तिचा ठावठिकाणा अगदी तुम्हीसुद्धा सांगू शकणार नाही का? "<br /><br /> "आपण असे नक्की म्हणू शकतो की सध्या ती बर्नवेलबरोबरच असली पाहिजे. आणि तिच्या कर्मांची फळे आज ना उद्या तिला चांगलीच भोगायला लागतील यात शंका नाही" होम्स म्हणाला.<br /><br />--अदिती<br />(पौष शु. ४ शके १९३३,<br />२८ डिसेंबर २०११ )<br /><br />(सर आर्थर कॉनन डॉइल यांच्या शेरलॉक होम्सच्या साहसकथांपैकी 'द बेरील कॉरोनेट' या कथेचा स्वैर अनुवाद)<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/29487682-952037617060955508?l=pustakayan.blogspot.com' alt='' /></div>अदितीhttp://www.blogger.com/profile/17871496818156775522noreply@blogger.com1tag:blogger.com,1999:blog-29487682.post-65135304635344348602011-10-28T07:51:00.000+05:302011-10-28T07:51:58.093+05:30"टाचा जुळवून घ्या. कमरेत वाकू नका. एक दो तीन चार... मॅक्कलो खांदे सरळ ठेव. पोट आत ओढून घे. ताठ उभी राहा. किती वेळा तेच तेच सांगायचं तुला? हं. आता ठीक आहे. चला सगळ्या पहिल्यापासून पुन्हा एकदा सुरू करा. एक दो तीन चार..."<br /><br />पीटी अत्यंत कंटाळवाणी होती. पण ती तशीच सुरू राहिली. आठवड्याभरात वेगवेगळ्या कारणांसाठी शिक्षा झालेल्या वीस मुली आपापल्या चुकांची भरपाई म्हणून पॅऍटी करत होत्या. खरं तर, शनिवार दुपार ही काय पीटी करायची वेळ असते का? वीसही जणींच लक्ष मिस जेलिंग्जच्या मागे लावलेल्या दोऱ्या, रिंग्ज आणि डबल बार्सच्याही पलिकडे असलेल्या गर्द झाडीकडे आणि नितळ निळ्या आकाशाकडे गेलं आणि वीसही जणींना त्या क्षणी तरी आपल्या वागण्यात चूक झाली असं मनापासून वाटून गेलं.<br /><br />स्वतः मिस जेलिंग्ज सुद्धा आज जराशी घुश्श्यातच होती. बंदुकीतून गोळ्या सुटाव्यात तशा तिच्या तोंडून सूचना सुटत होत्या . चाळीस मुद्गलांचे व्यायाम अगदी तिच्या इशाऱ्याबरहुकूम चालले होते. पीटीचा पोषाख चढवून ताठपणे उभी असलेली मिस जेलिंग्ज आधीच अंगकाठीने बारीक होती. त्यात उन्हात उभी राहिल्यामुळे तिचे गाल लालबुंद झाले होते. त्यामुळे ती समोरच्या विद्यार्थिनींपैकीच एक वाटत होती. पण लहान दिसत असली तरी तिच्या चेहऱ्यावर निग्रह झळकत होता. लॅटिनच्या शिक्षिका मिस लॉर्ड यांच्यापेक्षाही तिची शिस्त जास्त करडी होती,<br /><br />"एक – दो – तीन – चार...<br />पॅटी वॅट! समोर बघ, काही गरज नाही घड्याळ बघायची. मला वाटेल तेव्हाच मी तुम्हाला सोडणार आहे. कदमताल एक दो तीन चार... " शेवटी मुलींचा अगदी अंत पाहिल्यावर एकदाची पीटी संपल्याची घोषणा झाली. <br />" सावधान. एका रांगेत उभ्या राहा. मुद्गले जागेवर ठेवा. पळा! "<br /><br />मुलींनी अगदी सुटकेचा निःश्वास टाकला आणि त्या आपापल्या खोल्यांकडे पळाल्या.<br /><br />पॅराडाईझ ऍलीमधल्या आपल्या खोलीत शिरता शिरता पॅटी म्हणाली, "हुश्श आता फक्त एकच अठवडा राहिलाय पीटी करायचा. "<br /><br />"मग पीटीला कायमचा रामराम! हुर्रे" आपला हात हवेत नाचवत कॉनी म्हणाली.<br /><br />"जेली कसली दुष्ट आहे ना! " पॅटी हे वाक्य अशा थाटात म्हणाली की कोणीही याला तात्काळ संमती दिलीच पाहिजे. काही वेळापूर्वी मिळालेल्या तंबीमुळे ती अजूनही धुमसत होती. "जेली इतकी वाईट वागायची नाही. सध्या तिच्या डोक्यात काहीतरी खूळ शिरलंय."<br /><br />"हल्ली ती जरा जास्तच कडक झालीये खरी. पण तरीही मला ती दुष्ट वगरे नाही हं वाटत. ती कसली भारी आहे. नेहमी उत्साहाने सळसळत असते. " प्रिसिला म्हणाली.<br /><br />"जेलीला ना कोणीतरी सरळ करायला हवं. तिला वठणीवर आणणारा माणूस तिला भेटायला हवा. " पॅटीचा राग अजूनही शांत झालेला नव्हता.<br /><br />"तुम्ही दोघी जणी लौकर आवरा बरं का. अर्धाच तास शिल्लक आहे अजून. त्यानंतर मार्टिन बाहेर पडेल गाडी घेऊन. " प्रिसिलानी तयांना आठवण करून दिली.<br /><br />"मी तयार झालेच... " पॅटी म्हणाली आणि तिने एक काळा थर आपल्या चेहऱ्यावर लावायला सुरुवात केली.<br /><br />दर वर्षी मे महिन्यामध्ये सेंट उर्सुला शाळेतर्फे एक फॅन्सी ड्रेस स्पर्धा घेतली जात असे. मे महिन्याच्या शेवटच्या शुक्रवारी ही स्पर्धा असे. कालच ही स्पर्धा पार पडली होती. आणि आज दुपारी शाळेतल्या सगळ्या मुली पुन्हा एकदा कालचे पोषाख चढवून गावात फोटो काढायला जायच्या होत्या. ज्या मुलींच्या वेषभूषा वेळखाऊ आणि विचित्र होत्या, त्यांनी शाळेतच सगळी तयारी करून मग चारी बाजूंनी बंद असलेल्या घोडागाडीतून गावात जायचं होतं. ज्यांच्या वेषभूषा साध्या सोप्या होत्या त्या मुली शाळेच्या उघड्या गाडीतून पुढे जाणार होत्या आणि फोटो स्टुडिओमध्येच तयार होणार होत्या.<br /><br /> पॅटी आणि कॉनी दोघी शाळेतच आवरून तयार होणार होत्या कारण त्यांचा मेक-अप हे भलतंच नाजूक प्रकरण होतं. दोघींनी जिप्सी मुलींची सोंगं काढली होती. एखाद्या नाटकातल्यासारखी झुळझुळीत कपडे घालून नव्हे तर खरीखुरी. मळलेले, फाटलेले आणि ठिगळं लावलेले कपडे घालून. (आपले कपडे मळवण्यासाठी त्या दोघी आठवडाभर फॅन्सी ड्रेसच्याच कपड्यांमध्ये आपल्या खोलीचा केर काढत होत्या आणि धूळ पुसत होत्या ) पॅटीने एका पायात तपकिरी स्टॉकिंग घातला होता तर दुसऱ्या पायात पांढरा स्टॉकिंग चढवला होता. त्यात उजव्या पायातल्या स्टॉकिंगला घोट्याच्या वर एक मोठं भोक पडलेलं होतं. कॉनीच्या एका बुटाच्या फाटक्या चवड्यातून तिच्या पायाची बोटं बाहेर आली होती आणि दुसऱ्या बुटाची टाच गायब असल्यामुळे तो फटाक फटाक वाजत होता. दोघींचे केस भरपूर विस्कटले होते आणि चेहऱ्यावर थापलेल्या काळ्या रोगणाला चिरा गेल्या होत्या. दोघीही अगदी खऱ्या जिप्सींसारख्याच दिसत होत्या.<br /><br />दोघींनी घाईघाईने आपापले पोषाख चढवले. कॉनीने हातात एक खंजिरी घेतली होती. पॅटीच्या हातात एक जुनाट पत्त्यांचा कॅट होता. आपल्या खोलीच्या मागच्या दारातून पत्र्याच्या छपराखालून त्या खालच्या हॉलमध्ये आल्या. तिथे त्यांची गाठ मिस जेलिंग्जशी पडली. तिने मलमलीचा झुळझुळीत झगा घातला होता आणि तिची चर्या प्रसन्न दिसत होती. घड्याळ बघू दिलं नाही याबद्दल असलेला ’जेली’वरचा आपला राग पॅटी एव्हाना विसरून गेली होती. ती फार काळ अशा गोष्टींचा विचार करत बसत नसे.<br /><br />"बाय, माज्या हातावं चार पैकं टाका. तुमचं भोविष्य सांगतू... "<br /><br />पॅटीने पीटीच्या बाईंपुढे आपला गुलाबी परकर नाचवला आणि आपला काळा काळा झालेला , मळलेला हात पुढे केला.<br /><br />"अगदी झ्याक भौष्य सांगतू बगा. येक देकना तरून किनई.... "कॉनी खंजिरी वाजवत वाजवत म्हणाली.<br /><br />"कार्ट्यांनो, काय अवतार करून ठेवलायत हा... आणि हे तोंडाला काय लावलंय? " त्यांच्या खांद्याला धरून दोघींनाही गोल फिरवत मिस जेलिंग्ज म्हणाली.<br /><br />"कोरी कॉफी.... "<br /><br />मिस जेलिंग्ज जोरजोरात हसायला लागली.<br /><br />"तुम्ही दोघींनी शाळेचं नाकच कापून टाकलंयत, आता जर तुम्ही एखाद्या पोलिसाच्या हातात सापडलात ना तर घुसखोर म्हणून पकडून नेईल तुम्हाला तो. " ती म्हणाली.<br /><br />" ए पॅटी, कॉनी... लौकर या. गाडी निघाली आहे... " आपल्या हातातलं पातेलं जोरजोराने हलवत प्रिसिलाने त्यांना हाक मारली. खूप उशीरापर्यंत कुठलं सोंग काढायचं हे न ठरवता आल्यामुळे प्रिसिलाने सेंट लॉरेन्सचा वेष केला होता. तिने अंगभर एक पांढरी चादर गुंडाळली होती आणि स्वयंपाकघरातलं मोठं पातेलं हातात घेतलेलं होतं.<br /><br />"त्यांना थांबायला सांग. आम्ही आलोच.... " पॅटी धावत सुटली.<br /><br />"पॅटी, तुझा कोट नाही का घेतलास? " कॉनी म्हणाली.<br /><br />"पळ लौकर. आपल्याला कुठे लागणारेत कोट? " <br /><br />दोघीजणी घोडागाडीच्या मागून पळत सुटल्या. शाळेचा गाडीवान मार्टिन उशिरा येणाऱ्या मुलींसाठी थांबत नसे. उशिरा येणाऱ्यांनी गाडीमागून पळत जाऊन ती पकडायची असे. पॅटी आणि कॉनी धावत धावत गाडीच्या मागच्या पायरीवर चढल्या. त्याबरोबर गाडीतून पाचसहा हात बाहेर आले आणि त्या दोघींना आत ओढून घेण्यात आलं.<br /><br />घोडागाडीतून निघालेला गट फोटोग्राफरकडे पोचला तेव्हा तिथल्या मेकअपच्या खोलीमध्ये एकच गोंधळ सुरू होता. बारा लोक मावतील अशा जागेमध्ये साठ शाळकरी मुलींना उभं केल्यावर हा असा अनेकरंगी गोंधळ माजायचाच ना!<br /><br />"काजी आणलीयेत का कोणी? "<br /><br />"थोडी पावडर दे गं मला.. "<br /><br />"बापरे! माझी सेफ्टीपीन कुठेय? "<br /><br />"जळलेलं बुच कुठे ठेवलंस गं? "<br /><br />" ए, माझे केस व्यवस्थित दिसतायत ना? "<br /><br />"माझ्या पाठीवरची बटणं लावून देतेस का जरा? "<br /><br />"माझा परकर दिसत नाहीये ना? "<br /><br />सगळ्या एकाच वेळी बडबडत होत्या आणि कोणीच कोणाचं बोलणं ऐकत नव्हतं.<br /><br />"शी!! किती उकडतंय इथे! चला आपण जरा बाहेर जाऊ या... "<br /><br />सेंट लॉरेन्सने दोनही जिप्सी बायकांना हाताला धरून बाहेरच्या रिकाम्या सज्जात नेले. तिथे एक खिडकी होती आणि ती उघडी असल्यामुळे तिथे वाऱ्याची छानशी झुळूक येत होती. एक सुस्कारा सोडून त्या तिघी तिथल्या सहा पायऱ्या चढून गेल्या आणि खिडकीजवळ उभ्या राहिल्या.<br /><br />"जेलीला काय झालंय हे मला माहितेय.... " पॅटी त्यांचा मागचा विषय पुढे सुरू करत म्हणाली.<br /><br />"काय झालंय?" "काय झालंय?" दोघीजणी उत्सुकतेने म्हणाल्या.<br /><br />"आपल्या वीज मंडळाच्या कचेरीत काम करणारा तो लॉरेन्स गिल्रॉय आहे ना, त्याच्याशी जेलीचं भांडण झालंय. पूर्वी नाही का ते दोघे तास न तास गप्पा मारायचे. आणि अलिकडच्या काही दिवसात तो एकदम गायब झालाय. आपल्याला नाताळची सुट्टी होती ना तेव्हा तर तो अगदी रोज नियमाने यायचा. ते दोघं दोघंच फिरायला जायचे. ते दोघंच फिरायला जायचे याबद्दल आपल्या मोठ्या बाईंनी एरवी किती आरडाओरडा केला असता. पण त्या काहीच बोलल्या नाहीत माहितेय? आणि मिस जेलिंग्ज त्याच्याशी किती लाडे लाडे वागायची हे तर तुम्ही बघयलाच हवं होतंत. सगळा बावळटपणा नुसता. आयरीन मॅक्क्लोच्या एवढ्याशा चुकीकडे तिचं कमी लक्ष असेल इतकं लक्ष देऊन ती त्याच्याशी वागायची. "<br /><br />"पण त्याचं काही चुकलं तर त्याला पीटी करावी लागत नसेल. तो हे सगळं कसं काय सहन करतो? " कॉनीचा भाबडा प्रश्न.<br /><br />"कुठे सहन करतोय... "<br /><br />"तुला कसं गं माहीत? "<br /><br />"त्यांचं बोलणं माझ्या कानावर पडलं. म्हणजे मी काही मुद्दाम ऐकलं नाही. त्याचं काय झालं, नाताळच्या सुट्टीत एक दिवस मी ग्रंथालयामध्ये बसून ’द मर्डर्स इन द रु मॉर्ग; हे पुस्तक वाचत होते. तेव्हाच मिस जेलिंग्ज आणि मिस्टर गिल्रॉय तिथे आले. त्यांचं माझ्याकडे लक्ष गेलं नाही. आणि सुरुवातीला मीही त्यांच्याकडे लक्ष दिलं नाही. मी पुस्तक वाचण्यात इतकी गुंग झाले होते की बास. मी अशा ठिकाणी पोचले होते, जिथे तो गुप्तहेर म्हणतो ना की इथे तर एका माणसच्या बोटांचा स्पष्ट ठसा उमटला आहे ... पण तेवढ्यात जेली आणि गिल्रॉय यांची जोरजोरात वादावादी सुरू झाली. आणि त्यांचं बोलणं माझ्या कानावर पडलं. मी काहीच करू शकत नव्हते आणि त्यानंतर मी तिथून बाहेर पडले असते तर मला खूपच शरमल्यासारखं झालं असतं... "<br /><br />"काय बोलणं झालं त्यांच्यात? " पॅटीच्या कबुलीजवाबांकडे दुर्लक्ष करत कॉनी म्हणाली.<br /><br />"मला सगळं काही कळलं नाही पण गिल्रॉय तिला काहीतरी समजावून सांगायचा प्रयत्न करत होता आणि मिस जिलिंग्ज त्याचं काहीही ऐकून घ्यायला तयार नव्हती. ती आपल्याला कशी सांगते -मला सगळं माहितेय. उगाच कारणं देत बसू नका. मी तुम्हाला दहा काळे गुण दिलेले आहेत आणि रविवारी दुपारी जादा कवायत करून तुम्हाला ते भरून काढायचे आहेत.- तशीच ती तयाच्याशी वागत होती, ते दोघं बराच वेळ भांडत होते. दहा पंधरा मिनिटांनंतर दोघांचाही पारा खूप चढला. मग गिल्रॉय आपली हॅट घालून निघून गेला. आणि माझी अशी खात्री आहे की त्या दिवसानंतर तो कधीच परत आला नाही. निदान मी तरी त्याला परत कधी शाळेत आलेलं पाहिलेलं नाही. आणि आता मिस जेलिंग्जला आपल्या वागण्याचा पश्चात्ताप होतो आहे. आणि म्हणून ती सगळ्यांशी अशी पिसाळलेल्या अस्वलासारखी वागते आहे"<br /><br />"पण मनात आणलं तर ती किती चांगली वागू शकते... " प्रिसिला म्हणाली.<br /><br />"वागू शकते. पण ती खूप घमेंडखोर आहे. मला कधीकधी वाटतं गिल्रॉयने एकदा येऊन तिला चांगलं सरळ करावं आणि तिची जागा दाखवावी. " पॅटी म्हणाली.<br /><br /> एव्हाना फोटो घ्यायला सुरुवात झालेली होती त्यामुळे या तिघी जणींची ही गंभीर चर्चा तिथेच थांबली. सुरुवातीला शाळेतल्या सर्व मुलींचा एक ग्रूप फोटो काढण्यात आला. आणि मग मुलींचे छोटे छोटे ग्रूप्स आपले फोटो काढून घ्यायला कॅमेऱ्यासमोर उभे रहायला लागले. ज्या मुली फोटोमध्ये येणार नव्हत्या, त्या कॅमेऱ्याच्या मागच्या बाजूला उभ्या राहून इतरांना हसवण्याचं काम करत होत्या.<br /><br />"मुलींनो, तुम्ही दोन मिनिटं जरा शांत रहाल का? माझ्या तीन प्लेटस वाया गेल्या आहेत. आणि हो. फोटोसाठी उभ्या असलेल्या सन्याशाने आपलं खिदळणं बंद करावं... " फोटोग्राफर वैतागून म्हणाला. "कृपा करून सगळ्यांनी आपापल्या जागेवर स्थिर उभं राहावं आणि कॅमेऱ्याच्या पीप होलकडे बघावं. मी तीन आकडे मोजून फोटो घेणार आहे. एक दोन तीन... "<br /><br />नुकत्याच घेतलेल्या फोटोची प्लेट घेऊन फोटोग्राफर डार्क रूमकडे पळाला.<br /><br />आता पॅटी आणि कॉनी असा दोघींचाच फोटो घ्यायचा होता. पण सेंट उर्सुला आणि तिच्या अकरा हजार कुमारी झालेल्या मुलींनी मध्ये घुसून गोंधळ करायला सुरुवात केली. त्यांचं म्हणणं होतं की आमची संख्या जास्त आहे त्यामुळे आमचा फोटो आधी काढला पाहिजे. त्यांचा गोंधळ पाहून दोघी जिप्सी बायका निमूटपणे बाजूला उभ्या राहिल्या.<br /><br />कॅरन हर्से ही सेंट उर्सुला झाली होती तर अकरा लहान मुली मिळून तिच्या अकरा हजार कुमारी झाल्या होत्या. त्या सगळ्यांचा एकत्र फोटो घेण्याल आला.<br /><br />जेव्हा जिप्सी बायकांचा फोटो घेण्याची दुसऱ्यांदा वेळ आली तेव्हा नेमका पॅटीचा परकर एका खिळ्याला अडकला आणि पुढच्या बाजूने उभा फाटला. निघालेला धांदोटा पॅटीने परिश्रमपूर्वक केलेल्या खऱ्या जिप्सींच्या वेषभूषेच्या हिशोबाने सुद्धा खूप मोठा ठरला असता. त्यामुळे तिला बिचारीला शेजारच्या मेक अप रूम मध्ये जाऊन घाईघाईने एका पांढऱ्या दोऱ्याने तो शिवावा लागला.<br /><br />शेवटी एकदाच्या दोघी जिप्सी बायका फोटोसाठी उभ्या राहिल्या. फोटोग्राफर स्वतःच एक कलाकार असल्याने त्याने उत्साहाने दोघींना निरनिराळ्या पोझेस सुचवायला सुरुवात केली. या दोघींच्या वेषभूषा खऱ्या जिप्सींच्या खूप जवळ जात असल्यामुळे तो खूश झाला होता. जिप्सी बायका नाचताना, एका कॅनव्हासच्या ढगांच्या पार्श्वभूमीवर उभ्या असलेल्या अशा वेगवेगळ्या पोझेस मध्ये त्यांचे फोटो काढले. आता फोटोग्राफर त्यांचा तीन दगडांच्या चुलीवर उकळत असलेल्या किटलीच्या पार्श्वभूमीवर फोटो काढायचा या तयारीत होता. तेव्हाच कॉनीच्या एकदम लक्षात आलं की आजूबाजूला एकदम शांतता पसरलेली आहे.<br /><br />"बापरे, सगळ्या जणी कुठे गेल्या? "<br /><br />कॉनी धावत जाऊन मेक अप रूम्स मध्ये शोधून आली. तिला एकाच वेळी खूप हसू येत होतं आणि ती गोंधळूनही गेली होती.<br /><br />"ए पॅटी, आपली घोडागाडी कधीच निघून गेली आहे. दुसऱ्या गाडीतल्या मुली मार्श ऍंड एल्किन्सच्या शेजारी आपली वाट पाहतायत. "<br /><br />"कसला दुष्टपणा आहे हा सगळा... आपण इथे आत आहोत हे त्यांना माहीत होतं. " आपल्या हातातली लाकडं खाली टाकत पॅटी एकदम उठून उभी राहिली. किटलीवरची धूळ पुसण्यात मग्न असलेल्या फोटोग्राफरला ती म्हणाली, "क्षमा करा, पण आम्हाला गाडी पकडायची आहे आणि त्यासाठी आम्हाला पळावं लागेल."<br /><br />"ए पॅटी, अगं आपल्याकडे कोट पण नाहीयेत. मिस वर्डस्वर्थ आपल्याला या कपड्यांमध्ये कधीच गाडीत घेणार नाहीत... " कॉनी एकदम म्हणाली.<br /><br />"पण त्या आपल्याला गावात असं सोडून देऊ शकत नाहीत. त्यांना आपल्याला गाडीत घ्यावंच लागेल. "<br /><br />त्या दोघी धावतच खाली आल्या आणि खालच्या अंधाऱ्या खोलीतून रस्यावर उतरताना क्षणभर थबकल्या. शनिवार दुपारच्या गर्दीचा लोंढा गावातल्या मुख्य रस्त्यावरून वाहत होता. पण ही थबकायची, बिचकायची किंवा संकोचायची वेळच नव्हती. त्यामुळे दोघींनी मोठ्या शूरपणाने मुख्य रस्त्यावर पाऊल टाकलं.<br /><br />"ए आई! त्या बघ जिप्सी बायका चालल्या आहेत. " या दोघी बाहेर पडलयावर एक लहान मुलगा आपल्या आईला म्हणाला.<br /><br />"अरे देवा! मला आपण सर्कशीत काम करायला लागलो आहोत असं वाट्टंय... " कॉनी म्हणाली.<br /><br />"चल लौकर. " पॅटीने कॉनीचा हात धरला आणि पळायला सुरुवात केली. धापा टाकतच ती म्हणाली. " गाडी तिकडे थांबली आहे. ए थांबा! .. थांऽऽबा... !!!" गाडीतल्या लोकांचं लक्ष वेधून घेण्यासाठी तिने खंजिरीचा जोरजोरात आवाज केला.<br /><br />चौकात एक मोठी गाडी उभी होती. त्या गाडीने या मुलींचा रस्ता अडवला. अकरा हजार कुमारींपैकी शेवटची मुलगी शाळेच्या गाडीमध्ये चढली आणि एकदा मागे वळून सुद्धा न बघता गाडी निघाली. बघता बघता ती गाडी एखाद्या ठिपक्याएवढी दिसायला लागली. दोघी जिप्सी बायका चौकात उभ्या राहून नुसत्याच एकमेकींच्या तोंडाकडे बघायला लागल्या.<br /><br />"माझ्याकडे एक सेंटही नाहीये. तुझ्याकडे काही पैसे आहेत का? "<br /><br />"काहीही नाहीत. "<br /><br />"आता आपण घरी कशा जाणार? "<br /><br />"मला तर काहीच सुचत नाहीये.. "<br /><br />पॅटीच्या कोपराला एक झटका जाणवला. तिने वळून पाहिलं तर शाळेच्या देणगीदारांपैकी एक असलेला जॉन ड्र्यू डॉमिनिक मर्फी तिथे उभा होता आणि असुरी आनंदाने त्यांच्याकडे पाहत होता. हा माणूस अगदी तरूण होता आणि योगायोगाने त्याची आणि पॅटीची चांगलीच ओळख होती.<br /><br />"आम्हाला तुमचा नाच बघायचाय... गाणंही ऐकायचंय"<br /><br />"या अवतारामुळे निदान आपल्या ओळखीची माणसं तरी आपल्याला ओळखू शकत नाहीयेत हे त्यातल्या त्यात नशीब म्हणायचं" कॉनी स्वतःचीच समजूत घातल्यासारखं म्हणाली.<br /><br />एव्हाना चौकामध्ये बरीच गर्दी जमा झाली होती. आणि ती वाढतच होती. पायी जाणाऱ्या लोकांना त्या गर्दीतून वाट काढण्यासाठी वाट वाकडी करावी लागत होती.<br /><br />"आपल्याला गाडीभाड्यापुरते तरी पैसे जमा करावे लागतील आणि त्याला थोडा वेळ लागेल. " पॅटी म्हणाली. तिच्या काळा रंग फासलेल्या चेहऱ्यावर एक मिस्कील छटा उमटली होती. "तू खंजिरी वाजव आणि मी आपला खलाशांचा नाच करते"<br /><br />"पॅटी तुझं डोकंबिकं फिरलंय का? आठवड्याभराने आपण ग्रॅज्युएट होऊ. त्याच्या आत आपल्याला शाळेतून काढून टाकावं अशी तुझी इच्छा आहे का? " कॉनीने आपल्या मैत्रिणीच्या डोक्यात अक्कल घुसवण्याचा प्रयत्न केला.<br /><br />आणि पॅटीचं बखोटं धरून तिला रस्त्याला फुटलेल्या फाट्याकडे न्यायला कॉनीने सुरुवात केली. जॉन ड्र्यू मर्फी आणि त्याचे मित्र थोडा वेळ त्यांच्या मागून चालत होते. पण जिप्सी बायकांचा गाण्याबजावण्याचा काही विचार नाही असं पाहून शेवटी ते सगळे निघून गेले.<br /><br />त्यांच्या मागून चालत असलेली लहान मुलंही परत फिरल्यावर कॉनी म्हणाली "आता काय करायचं आपण? "<br /><br />"आता आपल्याला चालत जावं लागणारसं दिसतंय"<br /><br />"छे! हा असला फाटका बूट घालून मी तीन मैल चालत जाऊ शकत नाही.. " आपला फटाक फटाक वाजणारा बूट काढून दाखवत कॉनी म्हणाली.<br /><br />"चांगलंए. मग काय करूया? "<br /><br />"आपण फोटोग्राफरकडे जाऊन त्याच्याकडे पैसे उसने मागू या का? "<br /><br />"मी हे असले भोकं पडलेले स्टॉकिंग्ज घालून मुख्य रस्त्याच्या आसपाससुद्धा फिरकणार नाहीये पुन्हा कधी"<br /><br />"ठीक आहे. मलाच काहीतरी विचार केला पाहिजे. " खांदे उडवत कॉनी म्हणाली.<br /><br />आपण गावातल्या घोड्यांच्या तबेल्यातून एक.. "<br /><br />"पण तो तबेला गावाच्या दुसऱ्या टोकाला आहे. मी तिथवर चालूच शकणार नाही. या फाटक्या टाचेमुळे प्रत्येक पाऊल टाकताना मला माझा पाय दहा दहा इंच उचलून टाकावा लागतोय महितेय? "<br /><br />"छान. आता तुलाच काही चांगला मार्ग सुचत असेल तर बघ. " आता खांदे उडवायची पॅटीची वेळ आली होती.<br /><br />"मला वाटतं, सगळ्यात चांगला मार्ग म्हणजे एखादी बस पकडायची आणि कंडक्टरला विनंती करायची की पैसे नंतर आणून देतो"<br /><br />"वा वा. आणि बसमधल्या सगळ्या लोकांसमोर त्याला सांगायचं की आपण सेंट उर्सुला शाळेत शिकतो? रात्र पडण्यापूर्वी ही गोष्ट सगळ्या गावभर होईल आणि मग आपल्या मोठया बाई संतापतील. "<br /><br />"हम्म! काय करूया मग? "<br /><br />त्या दोघी उभ्या होत्या तिथे समोरच एक टुमदार घर होतं. घराच्या पुढच्या सोप्यात दोन तीन लहान मुलं खेळत होती. जिप्सी बायकांना पाहून ती मुलं आपला खेळ सोडून बाहेर आली आणि त्यांच्याकडे उत्सुकतेने बघायला लागली.<br /><br />"चल ना आपण जिप्सींचं गाणं म्हणू या (सध्या हे गाणं सगळ्या शाळेत दुमदुमलं होतं). तू खंजिरी वाजव आणि तुझ्या पायांनी ताल धर. माझा आवाज दहा सेंट मिळवण्याच्या लायकीचा आहे असं मला वाट्टंय. कदाचित ही मुलं आपलं गाणं ऐकून आपल्याला गाडीभाड्यापुरते दहा सेंटस देतील. "<br /><br />कॉनीने रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंकडे नजर टाकली. रस्ता निर्मनुष्य होता. शिवाय कोणी पोलीसही आसपास दिसत नव्हता. हताश झाल्यासारखी तिने या बेताला संमती दिली. गाणं सुरू झालं. ऐकणाऱ्या मुलांनी जोरजोरात टाळ्या वाजवायला सुरुवात केली. हे पाहून दोघी खूश होतायत न होतायत तोच त्या घराचं मुख्य दार उघडून एक बाई बाहेर आली. ती लॅटिन शिकवणाऱ्या लॉर्डबाईंची बहीण होती.<br /><br />"ए, काय गोंगाट चालवलाय? आधी आवाज बंद करा. घरात आजारी माणसं आहेत.... "<br /><br />तिच्या आवाजात, बोलण्यातही लॅटिनचा भास होता. कॉनीचे फाटके बूट घालून जितकं जोरात पळणं शक्य होतं तितक्या जोरात त्या दोघी तिथून पळत सुटल्या. त्या घरापासून तीन चार घरं पलिकडे गेल्यावर एका घराच्या बाहेर असलेल्या पायरीवर त्या जराशा टेकल्या आणि त्यांना एकदम जोरजोरात हसूच यायला लागलं.<br /><br />त्या घराभोवती असलेल्या बागेत एक माणूस लॉन मोअर घेऊन हिरवळ कापत होता. त्याने जोरात या दोघींना हटकलं आणि तिथून हुसकून लावलं. "ए शुक शुक.. चला पळा इथून"<br /><br />दोघीजणी तिथून उठल्या आणि पुढे चालू लागल्या. खरं तर त्या ज्या दिशेने निघाल्या होत्या, ती गावाची बाजू सेंट उर्सुला शाळेच्या बरोबर विरुद्ध दिशेला होती. पण काय करायचं हे त्यांना सुचत नव्हतं आणि करायला दुसरं काहीच नसल्यासारख्या त्या पुढेपुढेच चालल्या होत्या. अशा प्रकारे आणखी बरंच अंतर चालून गेल्यावर त्या दोघी गावाच्या शिवेवर येऊन पोचल्या. त्यांच्या पुढ्यातच काही छोट्या बैठ्या इमारती होत्या आणि त्यातल्या एकीची चिमणी उंच आकाशात गेली होती. तिथे गावाचा पाणी पुरवठा विभाग आणि वीज मंडळाची कचेरी होती.<br /><br />कसल्या तरी आशेने पॅटीचे डोळे एकदम लकाकले.<br /><br />"ए कॉनी, आपण मि. गिल्रॉयला सांगू या का आपल्याला त्याच्या गाडीतून घरी सोडायला? "<br /><br />"तुझी ओळख आहे का त्याच्याशी? " कॉनीने खात्री करून घेण्याच्या सुरात विचारलं. एव्हाना तिने इतके फटके खाल्ले होते की ती ताकही फुंकून प्यायला लागली होती.<br /><br />"हो. तो मला चांगलं ओळखतो. नाताळच्या सुट्टीत तो रोज आपल्या शाळेत यायचा. एक दिवस तर आम्ही एकमेकांच्या अंगावर बर्फाचे गोळे फेकायचा खेळही खेळलो होतो. चल माझ्याबरोबर. तो नक्की आपल्याला घरी सोडेल. त्या निमित्ताने जेलीशी झालेलं भांडण मिटवायची आयतीच संधी पण मिळेल त्याला. "<br /><br />पलिकडे 'ऑफिस' अशी पाटी लावलेली एक विटांनी बांधून काढलेली इमारत होती. त्या इमारतीकडे जाणाऱ्या वाटेवरून दोघी चालू लागल्या. ऑफिसमध्ये चार कारकून आणि एक टायपिस्ट मुलगी आपापलं काम करत होते. ऑफिसच्या दारात उभ्या राहिलेल्या दोन जिप्सी बायकांकडे पाहून ते सगळे जण आपलं काम सोडून हसायला लागले. दाराजवळ बसलेल्या कारकुनाने तर आपली खुर्ची फिरवून घेतली आणि तो या मुलींची मजा बघायला लागला.<br /><br />"हलो! स्त्रियांनो, कुठून प्रकट झालात आपण? "<br /><br />एकीकडे ती टायपिस्ट मुलगी पॅटीच्या स्टॉकिंग्जला पडलेल्या भोकांबद्दल शेरे मारत होती.<br /><br />चेहऱ्यावर कॉफी थापलेली असूनही पॅटीचा चेहरा आणखीनच काळवंडला.<br /><br />"आम्ही मि. गिल्रॉयना भेटायला आलोत. " आबदारपणे पॅटी म्हणाली.<br /><br />"मि. गिल्रॉय कामात आहेत. तुमचं काय काम आहे ते मला सांगा" कारकुनाने हसू दाबत दाबत म्हटले.<br /><br />पॅटी निग्रहाने म्हणाली, "कृपा करा आणि मि. गिल्रॉयना सांगा की आम्हाला त्यांच्याशी बोलायचंय. लौकरात लौकर"<br /><br />"जरूर. आता सांगतो बाईसाहेब. असं करता का? तुमचं व्हिजिटींग कार्ड माझ्याकडे देता का? " कारकून खोट्या नम्रपणे म्हणाला. या दोन जिप्सी मुलींची चेष्टा करताना त्याला खूपच मजा वाटत होती असं दिसलं.<br /><br />"आत्ता माझं कार्ड माझ्याकडे नाहीये. पण मि. गिल्रॉयना सांगा की दोन सभ्य स्त्रिया त्यांना भेटायला आल्या आहेत. "<br /><br />"ठीक आहे बाईसाहेब, तुम्ही असं करा, इथे बसा. मी त्यांना निरोप सांगून येतो. "<br /><br />त्याने आपली खुर्ची पॅटीला दिली आणि शेजारची एक खुर्ची कॉनीला दिली. मग त्याने खोट्या अदबीने कमरेत वाकून त्यांना सलामी दिली. हा सगळा प्रवेश पाहताना इतर कारकून मनसोक्त हसत होते पण दोघी जिप्सी बायका मात्र खूपच गंभीर झाल्या होत्या. त्या दोघींनी खुर्च्या दिल्याबद्दल त्या कारकुनाचे आभार मानले आणि त्या आपापल्या खुर्चीमध्ये अगदी ताठ बसल्या. त्यांचा सगळा आविर्भाव अगदी अचूक आणि सामाजिक शिष्टाचारांच व्यवस्थित पालन करणारा होता. तो कारकुन या अजब पाहुण्यांच्या आगमनाची वर्दी आपल्या साहेबाला देऊन परत आला तोपर्यंत पॅटीच्या स्टॉकिंग्जबद्दलची चर्चा कॉनीच्या फटाक फटाक वाजणाऱ्या बुटापर्यंत आली होती. परत आल्यावर त्याने पुन्हा एकदा कमरेत झुकून जिप्सी बायकांना अभिवादन केले आणि आपल्या मागून येण्याची त्यांना विनंती केली. त्या दोघी गिल्रॉयच्या खोलीत पोचल्या.<br /><br />गिल्रॉय काहीतरी लिहीत होता. त्यातून मान वर करून बघायला त्याला थोडासा वेळ लागला. त्याला निरोप देताना कारकुनाने एका शब्दाचाही बदल केला नव्हता. आपल्याकडे आलेल्या पाहुण्यांकडे पाहून तो चकित झाला. खुर्चीत रेलून बसत त्याने दोघी बायकांना आपादमस्तक न्याहाळून घेतलं आणि विचारलं<br /><br />"हं ? "<br /><br />त्याच्या चेहऱ्यावर ओळख पटल्याचं एकही चिन्ह नव्हतं.<br /><br />पॅटीचा असा बेत होता की आपली खरी ओळख सांगून आपल्याला सेंट उर्सुला शाळेपर्यंत नेऊन सोडण्यासाठी गिल्रॉयला विनंती करावी. पण या गोष्टीचा बोभाटा होईल अशी परिस्थिती समोर दिसत असताना ती यातलं काहीच करू शकत नव्हती. समोर आलेल्या प्रश्नांच्या भूलभुलैय्याला तोंड द्यायचं असा तिने निर्णय घेतला आणि संभाषणात अशी काही उडी घेतली की ते पाहून कॉनीला धक्काच बसला.<br /><br />"त्ये लॉरेन्स के गिल्रॉय त्ये तुमीच म्हनायचे का? म्या तुमालाच शोदायला आलू हाय" आपल्या परकराची खालची टोकं हातात धरून तिने गिल्रॉयला दरबारी प्रणाम केला.<br /><br />"ते दिसतंच आहे. " गिल्रॉय खोचकपणे म्हणाला. "आता मला शोधत आलाच आहात तर बोला काय काम आहे तुमचं माझ्याकडे? "<br /><br /> "तुम्चं भोविष्य सांगतू... " काल रात्री तिने आणि कॉनीने बसून या गोष्टीचा सराव केला होता. शाळेतल्या मुलींवर प्रभाव पाडण्यासाठी केलेल्या त्या सरावाचा चांगला वापर करत पॅटी म्हणाली, "माज्या हातावं चार पैकं टाका"<br /><br />हा सगळा प्रकार कॉनीला फारसा मंजूर नव्हता पण आता वेळ पडल्यावर तिनेही यात उडी घेतली.<br /><br />"अगदी झ्याक भौष्य सांगतू बगा! येक सुंदर पोरगी.. " कॉनी तिची री ओढत म्हणाली.<br /><br />"वा वा"<br /><br />गिल्रॉयने पुन्हा एकदा या जिप्सी बायकांचं गंभीरपणे निरीक्षण केलं. पण या सगळ्याची त्यालाही आता गंमत वाटायला लागली आहे हे त्याच्या चेहऱ्यावरून कळत होतं. "माझं नाव कसं कळलं तुम्हाला? "<br /><br />खिडकीतून पलिकडची जनित्राची खोली आणि कोळशाचं कोठार दिसत होतं. त्या दोन्ही इमारतींच्या मधून क्षितिजाची रेषा दिसत होती. तिकडे बोट दाखवून पॅटी म्हणाली "जिप्सी लोकांच्या खुना आस्तात. त्या जिपसींना भेटतात. आबलात, बादलात. वादलात... पर तुमाला त्या नाई कळाच्या. लॉरेन्स के गिल्रॉय साब, आमी तुमाला निरोप सांगाया आलू. लाई लांबून आलो बगा" आणि तिने आपल्या आणि कॉनीच्या पावलांची दुर्दशा त्याला दाखवली. "दमलो साब. लांबून आलो आणि दमलो"<br /><br />गिल्रॉयने खिशात हात घातला आणि अर्ध्या डॉलरची दोन नाणी काढली.<br /><br />"हं. हे घ्या पैसे. आणि आता मला खरं खरं सांगा. हा कुठला फसवणुकीचा नवा प्रकार आहे? आणि मुळात तुम्हाला माझं नाव कोणी सांगितलं? "<br /><br />त्याने दिलेले पैसे दोघींनी खिशात टाकले. पुन्हा एकदा आपल्या परकराचं खालचं टोक हातात धरून त्याला दरबारी प्रणाम केला. आणि संकटात पाडणाऱ्या प्रश्नांना उत्तरे देण्याचं टाळून मोठ्या शिताफीने बगल दिली.<br /><br />"तुमचं भौष्य सांगतू हा.. " कॉनी एखाद्या विक्रेत्याच्या तत्परतेने म्हणाली. हातातला पत्त्यांचा गड्डा पिसत पिसत तिने खाली जमिनीवर बैठक मारली. मांडी घालून खाली बसल्यावर हातातले पत्ते तिने स्वतःभोवती गोलाकारात पसरले. इकडे पॅटीने आपल्या कॉफीचे डाग पडलेल्या हातांमध्ये गिल्रॉयचा तळहात धरून त्याचं निरीक्षण सुरू केलं. गिल्रॉयला एकदम संकोचायला झालं आणि त्याने आपला हात मागे ओढून घ्यायचा प्रयत्न केला. पण पॅटीची पकड एखाद्या माकडासारखी घट्ट असल्यामुळे तिने मुळीच गिल्रॉअचा हात सोडला नाही.<br /><br />"मला एक तरुण मुलगी दिसती... " जास्त वेळ न घालवता पॅटी म्हणाली.<br /><br />कॉनीने पसरलेल्या पत्त्यांमधून बदामाची राणी बाहेर काढली आणि तिच्याकडे बघत बघत ती म्हणाली "उंच, पिवळी क्येसं, बदामी डोले, आक्षी सुंदर... "<br /><br />"पर तुमाला लई तरास देती. भांडान करती" त्याच्या हातावर आलेल्या लहानश्या फोडाकडे बघत पॅटी म्हणाली.<br /><br />गिल्रॉयचे डोळे संशयाने बारीक झाले. हा सगळा फालतूपणा आहे हे माहीत असूनही तो यात ओढला जात होता.<br /><br />"तुमाला ती खूप खूप आवडती. " कॉनी म्हणाली.<br /><br />"पर तुमाला ती भ्येटत नाय. येक दोन तीन चार म्हैनं जालं बगा तुमची तिची कायबी गाट भेट नाय का बोलनं चालनं नाय" त्याच्या बुचकळ्यात पडलेल्या चेहऱ्याकडे नजर टाकून त्याच्या डोळ्यात बघत पॅटी हळू आवाजात म्हणाली "तुमी रोज तिचाच इच्यार करत आस्ता"<br /><br />हे ऐकल्यावर त्याने आपला हात ओढून मागे घ्यायचा पुन्हा एकदा प्रयत्न केला. पॅटी घाईघाईने म्हणाली, "तुमच्याबिगार ती बी दुक्कात हाये. पहिल्यावानी हसत नाय का बोलत नाय"<br /><br />आता मात्र गिल्रॉयचं कुतूहल प्गारच चाळवलं होतं. आता पुढे काय ऐकायला मिळणार हे पाहण्यासाठी तो हात मागे घेताघेता थबकला.<br /><br />"ती दुक्कात हाए. तुम्च्यावं चिडली हाए. एकदा भांडान जालं तवाधरनं चार म्हैनं जालं ती तुम्ची वाट बगत बसली हाए. पर तुमी काय परत तिला भेटाया ग्येला न्हाई"<br /><br />गिल्रॉय अचानक उठला आणि खिडकीजवळ जाऊन उभा राहिला.<br /><br />त्याचे हे अनाहूत पाहुणे अगदी योग्य क्षण साधून प्रकट झाले होते. दुपारपासून जवळजवळ दोन तास तो याच गोष्टीचा विचार करत होता. आणि आपल्या मोडक्यातोडक्या भाषेमध्ये या जिप्सीं बायकांनी त्याला योग्य ठिकाणी आणून ठेवलं होतं. त्याच्या मनात विचार पुन्हा सुरू झाले. काय करावं? अपमान गिळून पुन्हा तिला भेटायला जावं का? शाळेची उन्हाळी सुट्टी तोंडावर आली होती. काही दिवसातच ती आपल्या घरी गेली असती. आणि कोणी सांगावं, कदाचित परतही आली नसती. या जगात देखण्या तरुण मुलांना काहीच तोटा नव्हता आणि मिस जेलिंग्जसाठी तर तसा तोटा असण्याचं काहीच कारण नव्हतं.<br /><br />कॉनी एकाग्रतेने हातातल्या पानांकडे बघत होती.<br /><br />"एक संधी भ्येटल. ती घ्येताल तर जिंकताल. सोडताल तर हरताल" कॉनी एखाद्या वाचासिद्धी मिळालेल्या ग्रीक भविष्यवेत्त्याच्या थाटात म्हणाली.<br /><br />कॉनीच्या खांद्यावर वाकून तिच्या हातातली पानं बघत पॅटीने मात्रेचा आणखी एक वळसा दिला.<br /><br />"ही पोरगी - लई शिष्ठ हाए. डोस्क्यात हवा ग्येलेली. आपलं तेच खरं करती. तुमालाच तिला पटवाया लागल. सम्जलं का? "<br /><br />गोल गुबगुबीत आणि गोबऱ्या गालांच्या चौकट गोटूकडे पाहताना कॉनीला एक भन्नाट कल्पना सुचली.<br /><br />"यात एक दुस्रा मानूस पन हाए. मला दिस्तोय. लाल लाल क्येसं हायती आणि जाडाजुडा हाए चांगला. तसा देकना न्हाई पर... "<br /><br />"लई डेंजर हाए बगा त्यो. आता ज्यादा टाईम नका घालवू साब. न्हाईतर त्यो मदी घुसल" पॅटीने कॉनीला भरघोस अनुमोदन दिले.<br /><br />पॅटी आणि कॉनीला या दुसऱ्या माणसाचं वर्णन करताना चौकट गोटूची मदत झाली असली तरी त्यांच्या दृष्टीने असा कोणी माणूस त्यांच्या कल्पनेतूनच जन्माला आला होता. पण प्रत्यक्षात मात्र त्यांनी नकळत एका ठुसठुसणाऱ्या जखमेवर अचूकपणे बोट ठेवलं होतं. कारण कॉनीचं हे वर्णन शेजारच्या गावातल्या एका माणसाला अचूक लागू पडत होतं. हा माणूस मिस जेलिंग्जवर भेटवस्तूंचा वर्षाव करत असे आणि याच गोष्टीसाठी गिल्रॉयला त्याचा मनापासून तिरस्कार वाटत असे. आज दिवसभर गिल्रॉयच्या मनात चाललेले विचार, भवति न भवति असा त्याला पडलेला प्रश्न यांच्या पार्श्वभूमीवर प्रेमातल्या या प्रतिस्पर्ध्याचा चेहरा त्याच्या डोळ्यासमोर उभा राहिला. गिल्रॉयचा नशीब, दैव, त्याचे शुभाषुभ संकेत वगरे गोष्टींवर कधीच विश्वास नव्हता. पण प्रेमात पडलेल्या माणसांना शकुनांचं वावडं नसतं म्हणतात, तसा या सगळ्यामागे नक्की काहीतरी दैवी संकेत असावा असं त्याला नक्की वाटायला लागलं.<br /><br />खिडकीतून दिसणारं कोळशाचं कोठार, जनित्राची खोली आणि आजूबाजूला असलेल्या ऑफिसमधल्या परिचित गोष्टींकडे पाहून त्याने आपण स्वप्नात नाही याबद्दल स्वतःचीच खात्री पटवून दिली. आणि मग आकाशातून पडल्यासारख्या दिसणाऱ्या आपल्या या अजब पाहुण्यांकडे तो बघायला लागला. त्याच्या मुद्रेवर उत्सुकता, अविश्वास आणि अस्वस्थपणा यांचं मिश्रण दिसत होतं.<br /><br /> पॅटी आणि कॉनी एकाग्रतेने हातातल्या पानांकडे बघत होत्या. आपल्या कल्पनेतून त्या जे चित्र रंगवत होत्या त्यामध्ये आणखी कोणते रंग भरावेत याबद्दल चांची विचारचक्रं वेगाने फिरत होती. पॅटीला वाटलं की पन्नास सेंटसमध्ये जेवढं भविष्य सांगण्यासारखं होतं तेवढं त्यांनी आधीच साण्गितलं होतं. आता हा गोंधळ आवरता कसा घ्यावा आणि बिनबोभाट इथून बाहेर कसं पडावं याबद्दल ती विचार करत होती. तिच्या लक्षात आलं होतं की त्या दोघींच नाटक आता इतकं पुढे गेलं होतं की गिल्रॉयला आपली खरी नावं सांगून शाळेपर्यंत नेऊन सोडण्याची विनंती करायला आता फार उशीर झाला होता. आता हे नाटक असंच चालू ठेवून झाल्या प्रवेशाला साजेसा काहीतरी शेवट करावा आणि गुपचूप इथून बाहेर पडावं हेच उत्तम झालं असतं. शिवाय आता घरी जायला त्यांच्याकडे अख्खा एक डॉलरही होता.<br /><br />"तुम्चं नशीब चांगल हाए साब. जर... "<br /><br />बोलता बोलता तिचं लक्ष खिडकीतून बाहेर गेलं आणि तिच्या काळजाचा ठोकाच चुकला. शाळेच्या मुख्याध्यापिका ट्रेंटबाई आणि त्यांची मुलगी सारा या दोघीजणी गाडीतून खाली उतरत होत्या. त्या दोघी शाळेत नव्यानेच बसवलेल्या विजेच्या दिव्यांबद्दल तक्रार दाखल करायला आल्या होत्या.<br /><br />पॅटीने कॉनीचा खांदा जोरात दाबला.<br /><br />"सॅली आणि मोठ्या बाई आल्या आहेत. माझ्या मागून ये" ती कॉनीच्या कानात पुटपुटली.<br /><br />एका क्षणात पॅटीने सगळे पत्ते हातात उचलून घेतले. मोठ्या बाईंचा आवाज बाहेरच्या खोलीतून येत होता त्या अर्थी दारातून पळून जायचा मार्ग बंद झालेला होता.<br /><br />"जातो साब. जिप्सींची हाळी आली" खिडकीतून बाहेर उडी मारता मारता पॅटी म्हणाली.<br /><br />आठ फूट उंचावरच्या खिडकीतून उडी मारून पॅटी थेट जमिनीवर उभी राहिली. कॉनीही तिच्या मागोमाग खाली आली. या दोघी 'जेली'च्या तिला शोभणाऱ्या विद्यार्थिनी होत्या ते काही उगाच नाही!<br /><br />त्या दोघींच्या या पलायनाकडे लॉरेन्स के. गिल्रॉय आ वासून बघतच राहिला. पुढच्याच मिनिटाला सेंट उर्सुला शाळेच्या मुख्याध्यापिका त्याच्या ऑफिसात शिरल्या. गिल्रॉयने अदबीने त्यांना प्रणाम केला. शाळेच्या इमारतीच्या पश्चिमेकडच्या बाजूला शॉर्ट सर्किट का झालं या विषयावर लक्ष केंद्रित करायला त्याला बरेच प्रयास पडले.<br /><br />शाळेच्या कोपऱ्यावर पॅटी आणि कॉनी बसमधून खाली उतरल्या. सगळी बस त्यांच्याकडे अचंबित होऊन बघत होती. शाळेच्या भिंतीला गोल वळसा घालून घोड्यांच्या तबेल्याच्या बाजूने त्या गुपचूप आत स्गिरल्या. पॅरेडाइझ ऍलीपर्यंत जाताना त्यांना शाळेच्या स्वयंपाकीण बाई सोडता कोणी पाहिलं नाही. (स्वयंपाकीण बाईंनी आलं घालून केलेला ताजा ब्रेड त्यांना खाऊ घातला. ) झाल्या प्रकाराचा गाजावाजा न होऊ देता त्या अल्लादपणे आपल्या खोलीत पोचल्या तेव्हा या प्रकरणातून झालेली कमाई - नव्वद सेंटस त्यांच्या खिशामध्ये खुळखुळत होते!<br /><br /> ---------------------------------------------------<br /><br />सध्या संध्याकाळ मोठी असे. संध्याकाळचं जेवण आणि रात्रीचा अभ्यासाचा तास यांच्यामधला सगळा वेळ सेंट उर्सुलाच्या मुली बाहेर लॉनवर घालवत असत. एखाद्या हॉलमध्ये जमून नाचाचा सराव करण्यापेक्षा हिरवळीवर फेऱ्या मारणं मुलींना जास्त आवडे. आज तर शनिवार असल्यामुळे रात्रीच्या अभ्यासाच्या तासाला सुट्टी होती. त्यामुळे यच्चयावत मंडळी आज बाहेर आली होती. शैक्षणिक वर्ष संपत आलं होतं. उन्हाळ्याची प्रदीर्घ सुट्टी तोंडावर होती. त्यामुळे शाळेतल्या चौसष्ठ मुली कानात वारं शिरलेल्या चौसष्ठ कोकरांसारख्या बागडत होत्या. आंधळ्या कोशिंबिरीपासून रस्सीखेचीपर्यंत सगळे खेळ एकाच वेळी जोरात सुरू होते. व्यायामशाळेच्या पायऱ्यांवर दोन गटांचं संगीत युद्ध सुरू होतं. गाणाऱ्यांचा गट वाद्य वाजवणाऱ्यांचा आवाज खाऊन टाकायचा प्रयत्न करत होता. ओव्हल मैदानावर काही मुली कमरेत आडव्या रिंग्ज घालून त्या गोल फिरवत उभ्या होत्या. आणि यापैकी कशातच भाग न घेतलेल्या मुली हिरवळीवर फिरताना एकमेकींशी जोरजोरात गप्पा मारत होत्या.<br /><br />स्वच्छ अंघोळ करून, चांगले कपडे घालून सभ्य मुलींमध्ये रूपांतर झालेल्या पॅटी - कॉनी आणि प्रिसिला एकमेकींचे हात धरून बागेत फेऱ्या मारत होत्या. आजवर ज्याची आतुरतेने वाट पाहिली तो रम्य भविष्यकाळ आता अगदी हाकेच्या अंतरावर येऊन ठेपला होता. आणि त्याच भविष्यकाळाबद्दल त्यांची त्यांच्या एरवीच्या अवखळपणाला न साजेशी गंभीर चर्चा सुरू होती.<br /><br />"पोरींनो, " पॅटीने नकळत एक आवंढा गिळला. "एका आठवड्याभरात आपण मोठ्या होऊ. "<br /><br />त्या मुली आपापल्या जागी थबकल्या आणि नकळत त्यांनी मागे वळून पाहिलं. हिरवळीवर मुलींचा आनंदी जमाव फुलपाखरांसारखा भिरभिरत होता. हिरवळीच्या मागे संधिप्रकाशात झळाळून उठलेली शाळेची उंच आणि मोठी वास्तू उभी होती. गेली चार वर्ष या प्रेमळ वास्तूने त्यांना घरासारखं प्रेम दिलं होतं. त्यांची चिमणी सुखदुःख आणि निरागस बालपण तिथे निर्धास्तपणे आणि विश्वासाने नांदलं-खेळलं होतं. मोठं होणं हे एखाद्या वैराण वाळवंटासारखं ओसाड वाटत होतं. एक क्षणभर त्यांना असं तीव्रतेने वाटलं की आपले हात पुढे करून इतक्या बेफिकीरीने जगून टाकलेल्या आपल्या गोजिरवाण्या बाळपणाला घट्ट धरून ठेवावं<br /><br />"मोठं होणं किती भयाण आहे... मी बाबा लहानच राहीन" कॉनी म्हणाली.<br /><br />अचानक वातावरण तंग झालं. कावऱ्याबावऱ्या झालेल्या तिघी मुली तिथून पुढे निघाल्या. 'विषामृत' खेळायला आलेलं आमंत्रण नाकारून, व्यायमशाळेला बगल घालून - व्यायामशाळेच्या पायऱ्यांवरून जिप्सींच्या गाण्याचे सूर येत होते- वेलींच्या मांडवाखालून मागच्या गल्लीत आल्या. या गल्लीमध्ये सफरचंदाच्या झाडाच्या फुलांचा सडा पडलेला होता. या गल्लीच्या दुसऱ्या टोकाला दोन माणसांच्या आकृत्या दिसत होत्या. तिकडे लक्ष जाताच तिघीजणी श्वास रोखून एकदम उभ्या राहिल्या.<br /><br />"ही तर जेली आहे" कॉनी हळूच म्हणाली<br /><br />"आणि मि. गिल्रॉय" पॅटी कुजबुजली.<br /><br />"चला इथून पळूया" कॉनी गडबडून गेली होती.<br /><br />"नको. आपलं त्यांच्याकडे लक्ष नाही असं दाखवा. " पॅटी म्हणाली.<br /><br />खाली जमिनीकडे नजर लावून त्या चालत राहिल्या. पण त्यांच्या शेजारून जाताना मिस जेलिंग्जने त्यांना हाक मारली. ती भलतीच आनंदात दिसत होती. कळेल न कळेल अशी उत्साहाची आनंदाची आणि थराराची लाट तिच्या सभोवताली पसरल्यासारखं वाटत होतं. काही तरी चैतन्याने सळसळणारं आहे असं पॅटीला वाटून गेलं.<br /><br />"काय गं जिप्सी बायकांनो! "<br /><br />खरं तर अशी हाक एरवी कोणी मारली नसती. पण उत्साहाच्या भरात आपण काहीतरी वेगळं बोललो हे तिच्या गावीही नव्हतं.<br /><br />"जिप्सी बायका? "<br /><br />गिल्रॉयने हे शब्द उच्चारले आणि त्याची बंद पडलेली विचारचक्रं पुन्हा सुरू झाली. त्याने बारकाईने तीनही मुलींच्या चेहऱ्याकडे पाहिलं. मुलींनी मलमलीचे झुळझुळीत झगे चढवले होते आणि त्या नमुनेदार सभ्य तरुण मुलींसारख्याच दिसत होत्या. पण झपाट्याने कमी होत असलेल्या प्रकाशात सुद्धा पॅटी आणि कॉनीच्या चेहऱ्यावरचं सावळेपण लपत अव्हतं. कडकडीत पाण्याने खसाखसा चोळून धुतल्याशिवाय चेहऱ्यावरचे कॉफीचे डाग निघत नसतात!<br /><br />"अच्छा! "<br /><br />गिल्रॉयच्या डोक्यात प्रकाश पडला आणि त्याने एक खोल श्वास घेतला. त्याच्या चेहऱ्यावरून अनेक भाव झरझर सरकत गेले. संकोचून कॉनीने जमिनीकडे नजर वळवली. पॅटीने मात्र मान वर करून त्याच्याकडे पाहिले. क्षणभर दोघांची नजरानजर झाली. तेवढ्या एका क्षणात दोघांनीही एकमेकाकाला मनोमन बजावले "काही बोलू नको हं" आणि दोघांनीही मनोमन एकमेकाला सांगितले "नाही बोलणार"<br /><br />व्यायामशाळेच्या पायऱ्यांवरचे जिप्सींच्या गाण्याचे सूर वाऱ्यावर नाचत तिथवर आले. मुली पुढे निघून गेल्या आणि मिस जेलिंग्ज त्या सुरांबरोबर गुणगुणायला लागली...<br /><br />जिप्सींच रगात जिप्सींच्या रग्ताच्या<br />पाठी धावतं<br />जगात मावतं,<br />सखे जगात मावतं<br />जगात साऱ्या रगात आपलं<br />एकच हाय<br />जगात साऱ्या रगात आपलं<br />भरून ऱ्हाय<br />रगताची आपल्या जातच अश्शी<br />फिरून धावतं तुज्याच पाशी<br />सखे तुझ्याच पाशी<br />जिप्सींच्या रक्ताची एकच धाव<br />घ्या चला सारं रामाचं नाव!<br /><br />हळूहळू हे शब्द वाऱ्यावर विरून गेले.<br /><br />कॉनी, पॅटी आणि प्रिसिला त्या दोघांकडे बघत राहिल्या,<br /><br />"मिस जेलिंग्ज आता शाळा सोडून जाईल. आणि हे आपल्यामुललंय कॉन! " पॅटी म्हणाली.<br /><br />"किती छान झालं! " कॉनी मनापासून बोलत होती. "सगळं आयुष्य तिनी फक्त आयरीन मॅक्कलोला सरळ उभं रहायला सांगण्यात घालवावं असं मला नाही वाटत. तिची लायकी यापेक्षा कितीतरी जास्त आहे. "<br /><br />"काय असेल ते असो, पण मला नाही वाटत गिल्रॉयला राग येईल असं आपण वागलो. कारण आपल्या मदतीशिवाय तिच्याशी बोलायचा त्याला धीरच झाला नसता. " पॅटी म्हणाली.<br /><br />तशाच चालत चालत त्या मैदानाच्या दुसऱ्या टोकाला असलेल्या कुरणापर्यंत आल्या. तिथल्या गवताच्या भाऱ्याला टेकून त्यांनी आभाळाचा शेंदरी रंग बघायला सुरुवात केली. मिस जेलिंग्जचा उत्साह संसर्गजन्य असावा. त्यांनाही त्याची बाधा झाली. भविष्यकाळातल्या गोष्टींची अनाकलनीय सूचना मिळाल्यासारख्या त्या थरारून गेल्या.<br /><br />"मला वाटायला लागलंय, की हे इतकं वाईट नाही... " कॉनीने शांततेचा भंग केला.<br /><br />"काय वाईट नाही? " प्रिसिलाने विचारलं<br /><br />"हे सगळंच" गोलाकार हात फिरवत कॉनी म्हणाली.<br /><br />प्रिसिलाने सगळं समजल्यासारखी मान हलवली आणि मग अचानक ती म्हणाली, "माझा विचार बदललाय. मी कॉलेजला जायची नाही. "<br /><br />"कॉलेजला जायची नाही? ते का? "पॅटीने विचारले.<br /><br />"त्यापेक्षा लग्न करून संसार थाटीन मी. "<br /><br />"हा हा. मी मात्र दोन्हीही करणार आहे" पॅटी हसत हसत म्हणाली.<br /><br />--अदिति<br />(२९ सप्टेंबर २०११,<br />आश्विन शु. २ शके १९३३)<br /><br />[जीन वेब्स्टर नावाच्या लेखिकेच्या १९११ साली म्हणजे शंभर वर्षांपूर्वी प्रकाशित झालेल्या जस्ट पॅटी या पुस्तकातली ही एक कथा आहे. पॅटी ही वेब्स्टरबाईंची मानसकन्या आहे. हजरजवाबी आणि कुठल्याही प्रसंगाला हसतमुखाने सामोरी जाणारी ही चुणचुणीत धिटुकली वाचकांना भ्रळ घातल्याशिवाय राहत नाही. कॉन्व्हेंट शाळेच्या वसतिगृहात राहून शिक्षण घेणारी पॅटी पुढे कॉलेजमध्ये जाऊनही बरीच मजामजा करते. ही कथा वाचकांना रंजक वाटेल अशी आशा आहे.<br /><br />--अदिती]<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/29487682-6513530463534434860?l=pustakayan.blogspot.com' alt='' /></div>अदितीhttp://www.blogger.com/profile/17871496818156775522noreply@blogger.com3tag:blogger.com,1999:blog-29487682.post-25955409666291833092010-12-09T11:06:00.000+05:302010-12-09T11:06:12.145+05:30शेजारच्या मुलाची दहावीची परीक्षा सुरू होणार होती. त्यावरून विषय निघाला आणि माझं मन एकदम काही वर्षं मागे गेलं. याच मार्च महिन्याच्या दिवसांमध्ये रंगपंचमी खेळता खेळता आम्ही शेवटची उजळणी केली होती. सगळ्यात मजा आली होती ती इतिहासाच्या पेपरची तयारी करताना. वर्षानुवर्षे कोळून प्यालेला भारतीय स्वातंत्र्ययुद्धाचा भाग मला अतिशय कंटाळवाणा वाटायचा. पण पहिलं आणि दुसरं महायुद्ध यांच्याबद्दल असलेले पहिले पाच धडे मी इतक्या वेळा वाचले होते की पुस्तकाची तेवढीच पानं सैल झाली होती. तेव्हापासून दुसऱ्या महायुद्धाबद्दल वाचायला मला अतिशय आवडतं.. गेल्या शतकभरात पहिलं आणि दुसरं अशी पाठीला पाठ लावून झालेली महायुद्धं जगाच्या इतिहासात मोठी उलथापालथ करून गेली. त्यातही जमिनीपेक्षा आकाशातून लढलं गेलेलं आणि भीषण नरसंहार करणारं दुसरं महायुद्ध अनेक बाबतीत वैशिष्ट्यपूर्ण होतं. या महायुद्धाने अनेक लोकांची आहुती घेतली आणि अनेक नवी क्षेत्रंही उदयाला आणली. तशीच अनेक कर्तृत्ववान माणसंही जगासमोर आणली. ही माणसं एरवी त्यांच्या स्वतंत्र वाटेनं गेली असती आणि त्यांच्यातले हे पैलू कधीच जगासमोर आले नसते.<br /><br />दुसऱ्या महायुद्धात अनेक ठिकाणी भारतीय रक्तही सांडलं आहे. त्याचे उल्लेख अधूनमधून सापडतात. वर म्हटल्याप्रमाणे दुसऱ्या महायुद्धामुळे जिचं आयुष्य बदलून गेलं आणि आपल्या मूळ वाटेपासून वेगळ्याच वाटेला लागलं अशा एका मुलीची कथा अलिकडेच वाचनात आली. तिचं नाव नूरुन्निसा इनायत खान. दुसऱ्या महायुद्धात जर्मनीव्याप्त फ्रान्समध्ये उतरवलेली ती पहिली स्त्री हेर होती. ती एक अत्यंत उत्कृष्ट बिनतारी यंत्रचालक होती. त्या काळी हे काम करणाऱ्या मोजक्याच महिला होत्या आणि नूर ही सर्व स्त्री - पुरुष बिनतारी यंत्रचालकांमधल्या अग्रगण्य लोकांपैकी एक होती. फ्रान्समध्ये जर्मनीविरुद्ध तिने जी हेरगिरी केली त्याबद्दल तिला 'कूर दे फ्रान्स' आणि जॉर्ज क्रॉस असे अनुक्रमे फ्रेंच आणि ब्रिटिश नागरी सन्मान बहाल करण्यात आले आहेत. पॅरिसजवळ फझल मंजिल इथे असलेल्या तिच्या घरासमोर दर वर्षी फ्रान्स चा लष्करी बँड तिच्या सन्मानार्थ संचलन करतो.<br /><br />या मुलीबद्दल भारतीय लोकांना काहीच माहिती नसते. तिच्या मृत्यूला आता पन्नास वर्षे उलटून गेलेली आहेत. तरीही तिच्या देशबांधवांना तिच्या कर्तृत्वाबद्दल गंधवार्ताही नाही ही खेदाची बाब आहे. एका प्रसिद्ध इंग्रजी दैनिकाच्या लंडन येथील प्रतिनिधी म्हणून काम करणाऱ्या पत्रकार श्राबनी बासू यांनी अतिशय कष्टाने नूरबद्दल माहिती जमवून 'स्पाय प्रिन्सेस' हे तिचं चरित्र लिहिलं आहे. त्याचा भारती पांडे यांनी केलेला अनुवाद नुकताच माझ्या वाचनात आला. आंतरराष्ट्रीय महिला दिन येऊ घातला आहे. त्या पार्श्वभूमीवर या वीरांगनेबद्दल थोडीशी माहिती इथे देत आहे.<br /><br />नूर इनायत खान हिची पणजी म्हणजे टिपू सुलतानाची मुलगी. तिचे पणजोबा सूफी गायक होते. नूरचे वडील इनायत खान हेसुद्धा सूफी गवई होते आणि अनेक वाद्ये ते उत्कृष्ठपणे वाजवत असत. त्यांच्या सूफी गुरूंच्या आज्ञेवरून सूफी तत्त्वज्ञानाचा प्रसार जगात करण्यासाठी इनायत खान आपल्या दोघा धाकट्या भावांबरोबर जगप्रवासाला गेले होते. अमेरिकेत त्यांची ओळख ओरा रे बेकर नावाच्या मुलीशी झाली आणि पुढे तिच्याशी त्यांचे लग्नही झाले. या दोघांची पहिली भेट रामकृष्ण मठात झाली असल्यामुळे लग्नानंतर तिच्या आईचे नाव अमीना शारदा बेगम असे ठेवण्यात आले. ही सर्व मंडळी अमेरिकेतून युरोपात गेली. तिथेच रशियात मॉस्को शहरात १ जानेवारी १९१४ ला नूरचा जन्म झाला. तिला दोन धाकटे भाऊ आणि एक लहान बहीण आहे. या चारही मुलांचे बालपण इंलंडमध्ये आणि शालेय आणि महाविद्यालयीन शिक्षण पॅरिसमध्ये झाले. पॅरिसमध्ये आंतरराष्ट्रीय सूफी संघटनेची स्थापना पॅरिसमधल्या त्यांच्या राहत्या घरी झाली. या सर्व भावंडांना संगीतात उत्तम गती होती आणि वीणा, हार्प ते अगदी चेलो पर्यंत बरीच वाद्ये ती उत्तम वाजवत असत. नूरने बालमानसशास्त्राचे शिक्षण घेतले होते आणि लहान मुलांबद्दल तिला विशेष जिव्हाळा होता. अतिशय तरल मनाची आणि कलासक्त व्यक्तिमत्त्वाची नूर पुढे सशस्त्र युद्धात भाग घेईल असे जर तिला कोणी सांगितले असते तर ते तिला मुळीच खरे वाटले नसते. नूर बारा वर्षांची असताना वडिलांबरोबर भारतात आली होती. ज्याच्याबद्दल बाबा - काका इतक्या जिव्हाळ्याने बोलतात तो हा तिचा देश तिला फार आवडलाही होता. हिंदी आणि उर्दूबरोबरच संस्कृत भाषेचाही ती अभ्यास करत होती. तिने काही जातक कथांचे फ्रेंचमधे भाषांतर करून त्याचे पुस्तक प्रसिद्ध केले होते. एका वर्तमानपत्राच्या लहान मुलांसाठी असलेल्या पुरवणीमध्ये तिचे लेख प्रसिद्ध होत होते आणि ते अतिशय लोकप्रियही झाले होते. अर्थात या सगळ्या गोष्टी दुसऱ्या महायुद्धापूर्वीच्या शांततेच्या काळातल्या आहेत.<br /><br />नूर चौदा वर्षांची असताना इनायत खान भारतात आले. आपले मरण त्यांना कळले असावे. त्यांनी सगळी निरवानिरव केली होती. त्यांच्यामागे विलायतला सूफी संघटनेचा प्रमुख म्हणून त्यांनी नियुक्त केले होते. त्या वेळी तो खूप लहान होता. भारतात आल्यावर इनायत खान यांचे निधन झाले. अमीना बेगम यांना या घटनेचा फार धक्का बसला आणि मग कुटुंबप्रमुखाने करायची कामे नूरवर येऊन पडली. नूरने काकांच्या मदतीने घर सांभाळले, प्रपंच चालवला. तिच्यावर वडिलांचा आणि सूफी तत्त्वज्ञानाचा खोलवर प्रभाव होता. पुढे जर्मनांच्या तुरुंगात असताना या वडिलांच्या आठवणींनी आणि त्यांच्या उपदेशानेच तिला मोठे आंतरिक बळ दिले.<br /><br />दुसऱ्या महायुद्धाच्या सुरुवातीलाच जर्मनीने फ्रान्सवर आक्रमण केले आणि फ्रान्स बिनशर्त शरण गेला तेव्हा नूर, विलायत, खैरुन्निसा उर्फ क्लेअर आणि अमीना बेगम हे कुटुंब इंग्लंडला परत आले. तिचा सगळ्यात धाकटा भाऊ हिदायत फ्रान्समध्येच राहिला. इंग्लंडला जाण्यामागे शक्य त्या मार्गाने जर्मनांचा प्रतिकार करायचा हेच धोरण होते. हा निर्णय घेणे नूर आणि विलायत या दोघांनाही अतिशय कठीण गेले होते कारण सशस्त्र लढा हा सूफी तत्त्वज्ञानाच्या सपशेल विरुद्ध होता. पण फ्रान्सवर मातृभूमीसारखंच प्रेम करणाऱ्या या बहीणभावाने जन्मभूमीच्या रक्षणासाठी जमेल ती मदत करायचीच असा निश्चय केला. विलायत ब्रिटिश नौदलात सामील झाला आणि नूरने नर्सिंगाच्या पुढील शिक्षणाला सुरुवात केली. हा काळ अतिशय आणीबाणीचा होता. या काळातल्या सर्व घडामोडींबद्दल श्राबनी बासूंनी तपशीलवार लिहिले आहे. त्यातले काही उल्लेख मनोरंजक आहेत. उदा. 'जेम्स बाँड' चा जन्मदाता इयान फ्लेमिंग याचा भाऊ या काळात ब्रिटिश सरकारच्या दिल्लीतल्या हेरखात्यात काम करत होता आणि सुभाषचंद्रां बोसांना नजरकैदेत ठेवण्याच्या कामगिरीमध्ये सामील होता. या काळात ब्रिटिश गुप्तहेर संस्थांनी शत्रूच्या प्रदेशात आपले हेर उतरवायला सुरुवात केली होती. या कामासाठी त्यांनी एक स्वतंत्र विभागच स्थापन केला. या विभागाकडे देशोदेशी पसरलेले हेरांचे जाळे बिनतारी संदेशांमार्फत अनेक प्रकारची माहिती पाठवत असे. पुरुषवर्गाला युद्धाच्या आघाडीवर लढायचे होते. तशातच हा माहितीचा ओघ वाढायला लागल्यावर बिनतारी संदेश पाठवणे आणि ग्रहण करणे या कामासाठी मनुष्यबळाची प्रचंड चणचण भासू लागली होती. यावर उपाय म्हणून महिलांना ही यंत्रे चालवण्याचे प्रशिक्षण द्यायला सुरुवात झाली होती. महिलांना हे काम जमणार नाही असा सार्वत्रिक समज पसरलेला असतानाही ब्रिटिश सरकारला हा निर्णय घ्यावा लागला होता. अशाच एका तुकडीत नूरचीही निवड झाली. तांत्रिक गोष्टींमध्ये तुलनेने कमी रस असल्यामुळे हे प्रशिक्षण नूरच्या दृष्टीने फारसे सुखावह नव्हते. पण आपल्या देशासाठी लढण्याचा ठाम निर्धार केल्यामुळे नूरने अपार कष्टांनी या तंत्रात उत्तम प्रावीण्य मिळवले.<br /><br />याच काळात भारतात बेचाळीसची चळवळ सुरू झाली होती. नूरला भारतीय स्वातंत्र्ययुद्धाबद्दल सर्व माहिती होती. तिचे मत सध्या युद्धकाळात भारतीयांनी ब्रिटनला सहकार्य करावे असे असले तरी युद्धानंतर भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेण्याची तिची आणि विलायतची इच्छा होती. बिनतारी यंत्रचालकांच्या विशेष अभ्यासक्रमासाठी प्रवेश देण्यापूर्वी झालेल्या सरकारी मुलाखतीमध्ये आपली ही मते तिने अगदी ठामपणे मांडली होती आणि प्रत्यक्ष युद्धात भाग घेण्याची पहिली संधी गमावली होती. त्या काळात लंडनमध्ये भारतीय लोकांची संख्या लक्षाणीय होती आणि एकमेकांच्या संपर्कात राहून भारतीय स्वातंत्र्यासाठी ही मंडळी झटत होती. यातील अनेकांशी नूरचा परिचय झाला होता.<br /><br />साधारण याच काळामध्ये ब्रिटिशांना जर्मनीव्याप्त फ्रान्समध्ये उतरवण्यासाठी अस्खलित फ्रेंच बोलू शकणाऱ्या आणि कणखर मनाच्या लोकांची हेर म्हणून गरज होती. फ्रान्समध्ये जर्मनांविरुद्ध खदखदत असलेल्या असंतोषाला खतपाणी घालणे आणि<br /><br />या स्थानिकांना पैसे, स्फोटके आणि शस्त्रास्त्रे इ. ची मदत करून फ्रान्समध्ये घातपाती कृत्ये घडवून आणणे अशी कामे या लोकांनी करायची होती. शालेय शिक्षण फ्रास्नमध्ये झाल्यामुळे नूरला अतिशय उत्तम फ्रेंच बोलता येत असे. त्यामुळे नूरची या कामासाठी निवड झाली. शिवाय बिनतारी यंत्रावरील तिचं प्रभुत्व तिच्या बरोबरच्या सगळ्या विद्यार्थ्यांपेक्षा कितीतरी जास्त होतं. त्यामुळे फ्रान्समधून संदेश पाठवण्याच्या कामात तिची बहुमोल अशी मदत होणार होती. हेरगिरीचं हे प्रशिक्षण अतिशय खडतर असच होतं. श्राबनी बासूंनी या काळातली सरकारी कागदपत्रं मिळवून नूरचे प्रशिक्षक आणि वरिष्ठ यांचे तिच्याबद्दलचे अहवाल दिले आहेत. ते मुळातूनच वाचावेत असे आहेत. नूरने विलक्षण इच्छाशक्ती आणि जिद्द यांच्या जोरावर या प्रशिक्षणात आघाडी घेतली होती. तिचा बिनतारी संदेश पाठवायचा वेग तिच्या सहाध्यायींपेक्षा कितीतरी जास्त होता. पण तिची शारीरिक क्षमता मात्र एका हेराला साजेशी नव्हती. कदाचित अंगभूत हळवेपणा, मुलींनी 'मुलींसारखेच' वागावे असा सार्वत्रिक समज याबरोबरच तिचे ऍपेंडिक्सचे ऑपरेशनही याला कारणीभूत असू शकते. पण हेर होण्याच्या प्रशिक्षणात कवायती आणि शारीरिक कष्टाची कामे करण्यावर चांगला भर दिलेला असल्यामुळे नूरची तब्येत चांगलीच सुधारली. आपल्याला फ्रान्समध्ये जावे लागेल हे तिला चांगले माहीत होते. आणि त्या गोष्टीचा तिला आनंदही होता. पण तिला एका गोष्टीबद्दल मात्र काळजी वाटत असे. तिचा भाऊ हिदायत त्याच्या बायकोमुलांबरोबर फ्रान्समध्येच होता. तिचे खरे नाव उघडकीला आले असते तर हिदायतचा छळ होणे क्रमप्राप्त होते. त्यामुळे इंग्लंडमध्ये ती नूर इनायत खान या नावाने ओळखली जात असली तरी आपली सूफी विचारपरंपरेशी असलेली बांधिलकी तिने कसोशीने गुप्त ठेवली होती. फ्रान्सला पाठवताना तिचा उल्लेख नोरा बेकर असा केलेला होता. बेकर हे तिच्या आईचे पूर्वाश्रमीचे नाव असल्यामुळे तिला ते लक्षात ठेवायलाही सोपे होते. शिवाय फ्रान्समध्ये पाठवताना तिला जी नवी ओळख दिलेली होती त्यात तिच्या खऱ्या आयुष्याशी संबंधित अनेक खऱ्या घटनाही गोवण्यात आलेल्या होत्या. फ्रान्समध्ये असताना तिचं सांकेतिक नाव होतं मादलेन.<br /><br />असं असूनही, तिच्या अनेक सहाध्यायांना आणि प्रशिक्षकांना या गोष्टीची कुणकुण लागलेली होती की ती एक सूफी मुसलमान मुलगी आहे. तिच्या स्वाभाविक हळवेपणाबद्दल काही लोकांनी तिच्या वडिलांना दोष दिलेला आहे. नूर हळवी होती आणि जात्या तिचा पिंड जोखमीची तांत्रिक कामे करू शकेल अशा माणसाचा नव्हताच. शिवाय ती धांदरट होती आणि घाईगडबडीत तिच्या हातून काही चुकाही होत असत. शिवाय तिच्या अंगी असलेला एक अतिशय मोठा दुर्गुण म्हणजे तिची सत्यप्रियता. तिच्यावरचे संस्कार इतके प्रभावी होते की हेर झाल्यावरही कुठल्याही परिस्थितीमध्ये खोटं बोलायला तिने साफ नकार दिलेला होता. तिच्या प्रशिक्षणादरम्यान तिला इंग्लंडच्या ब्रिस्टॉल विभागात एक कामगिरी सांगितलेली होती. त्यादरम्यान एका पोलिसाने तिला हटकल्यावर तिने आपले खरे नाव, काम इ. तर सांगितलेच, पण दडवून ठेवलेले आपले बिनतारी यंत्रही बाहेर काढून दाखवले. हळवेपणाबरोबरच कमालीचा भित्रेपणा तिच्या अंगी होता. खोट्या गेस्टापो चौकशीच्या वेळी ती अतिशय घाबरून गेली होती, पांढरी फटक पडली होती आणि तिच्या तोंडून शब्दही फुटत नव्हता. या सगळ्या गोष्टींमुळे तिला प्रत्यक्ष कामगिरीवर पाठवावे किंवा नाही याबद्दल तिच्या प्रशिक्षकांमध्ये दुमत निर्माण झाले होते. पण तिची मुलाखत घेऊन या कामासाठी तिची निवड करणारा अधिकारी बकमास्टर आणि प्रशिक्षणादरम्यान तिच्यावर लक्ष ठेवणारी अधिकारी व्हेरा अटकिन्स या दोघांना तिच्याबद्दल पूर्ण आत्मविश्वास वाटत होता.<br /><br />फ्रान्समध्ये पाठवलेल्या प्रत्येक हेराला काही सुरक्षा कसोट्या ठरवून दिलेल्या असत. हा संदेश त्याच माणसाने पाठवलेला आहे याची खातरजमा करायला या कसोट्यांचा उपयोग होत असे. या कसोट्या हा हेर आणि त्यांच्यासाठी सांकेतिक भाषा तयार करणारा तज्ज्ञ या दोघांखेरीज कोणालाही माहीत नसत. शिवाय काही कळीची अक्षरे संदेशात घालून पाठवायला म्हणून रेशमी कापडावर छापून या हेरांकडे दिलेली असत. यातली वापरून झालेली अक्षरे कापून टाकायच्या सूचना त्यांना दिलेल्या होत्या. हे हेर जर पकडले गेले तर हे रेशमी कापड म्हणजे त्यांच्या दोषीपणाचा प्रत्यक्ष पुरावाच ठरत असे म्हणून नूरला हे कापड देण्यात आले नाही. तिच्या सर्व सांकेतिक खुणा तिच्याकडून तोंडपाठ करून घेतल्या गेल्या होत्या. संदेश पाठवायला लागणारी सांकेतिक भाषा लिओ मार्क्स हा एकच माणूस तयार करत असे. तो या कामात अतिशय तरबेज होता. तो सर्व हेरांना ही भाषा स्वतःच शिकवत असे. हेरांना प्रत्यक्ष भेटल्यामुळे आणि हे प्रशिक्षण स्वतःच दिल्यामुळे हेराकडून आलेल्या संदेशातली लहानशी चूकही त्याच्या लक्षात येत असे. मार्क्सने तीन दिवस नूरला सांकेतिक भाषेचे प्रशिक्षण दिले. तिच्याकडून संदेशाचं रूपांतर करताना काही चुका होत होत्या पण याही कामात तिचा वेग खूप चांगला होता. मग मार्क्सने तिच्याच पुस्तकातली एक जातककथा तिला सांगितली. त्याने तिला अशी कल्पना करायला सांगितली की ती तयार करत असलेला प्रत्येक संदेश म्हणजे राजाच्या तावडीतून इतर माकडांना सोडवण्यासाठी स्वतःच्या शरीराचा पूल करून झोपलेलं एक माकड आहे आणि तो संदेश जर अचूक नसेल तर हा पूल मध्येच कोलमडेल. या गोष्टीचा परिणाम खूप चांगला झाला. त्यानंतर नूरच्या संदेश रूपांतरातल्या चुका खूपच कमी झाल्या. प्रत्यक्ष युद्धक्षेत्रातून तिने पाठवलेल्या संदेशांमध्ये तर एकही चूक राहिली नव्हती. मार्क्सने तिला अशीही मर्यादा घालून दिली होती की तिच्या संदेशात एका ओळीत अठरापेक्षा जास्त अक्षरे असणार नाहीत. आणि जर तिने अठरापेक्षा जास्त अक्षरे असलेला संदेश पाठवला तर बेकर स्ट्रीटवर बसून तिचा संदेश ऐकणारे लोक हे ओळखतील की तिला अटक झालेली आहे. नूरने या सर्व सूचना अगदी तंतोतंत पाळल्या. इंग्लंडच्या दुर्दैवाने तिच्या संदेशांचा नीट अर्थ लावण्याचे काम करण्यात बेकर स्ट्रीट ऑफिस कमी पडलं आणि याची बरीच मोठी शिक्षा दोस्त राष्ट्रांना आणि त्यांच्या हेरांना भोगावी लागली.<br /><br />नूरचे प्रशिक्षण संपायला अजून थोडा वेळ शिल्लक असतानाच फ्रान्समधून बिनतारी यंत्रचालकाची मागणी सतत होत होती. शेवटी तिथल्या लोकांची निकड लक्षात घेऊन नूरला प्रशिक्षण संपायच्या आधीच फ्रान्सला पाठवण्याचे ठरले. ब्रिटिश लोकांना फ्रान्समध्ये पाठवण्याचे काम लायसॅंडर जातीच्या विमानांवर सोपवलेले होते. तीन माणसे बसतील अशी ही विमाने जमिनीच्या खूप जवळून प्रवास करत असत आणि त्यांना खूप मोठ्या धावपट्टीचा गरज नसल्यामुळे ती अगदी शेतातही उतरू शकत असत. ही कामे पौर्णिमेच्या रात्री होत असत. या विमानांना बाहेरून हिरवट चंदेरी रंग दिल्यामुळे ती चंद्रप्रकाशात पटकन नजरेस पडत नसत. याच लायसँडर विमानातून सोळा जून एकोणीसशे चव्वेचाळीसच्या रात्री नूर फ्रान्सला गेली. त्या दिवशी या विमानांमधून गेलेले सर्व लोक दुर्दैवी होते. हे सगळे जण जर्मनांच्या हाती लागले आणि छळ सोसून मरण पावले.<br /><br />फ्रान्समध्ये दोस्तांचे हेर मंडलांमध्ये काम करत असत. एक हेर, त्याचा एक बिनतारी यंत्रचालक आणि त्याच्यासाठी काम करणारा एक निरोप्या अशी तीन माणसे एकत्र असत. अशा गटांचे एक मंडल तयार होत असे. जर्मनीव्याप्त फ्रान्समधले सर्वात यशस्वी मंडल होते 'प्रॉस्पर' मंडल. या मंडलाचा प्रमुख प्रॉस्पर नावाचा माणूस होता. या मंडलाने अनेक घातपाताची कामे यशस्वीपणे पार पाडली होती. नूर या मंडलासाठी काम करणार होती. पण ती फ्रान्सला पोचल्यापासून दोन - तीन दिवसांच्या आतच या मंडलातले अनेक सदस्य पकडले गेले. आता नूर ही एकमेव बिनतारी यंत्रचालक आणि दोन हेर एवढीच माणसं उरली होती. या दोन हेरांपैकी एक हेर जर्मनांना फितूर झाला होता असं नंतर लक्षात आलं. आता नूरवर सहा बिनतारी यंत्रचालकांचं काम करण्याची जबाबदारी येऊन पडली. शिवाय तिला तीस पौंड वजन असलेले आपले बिनतारी यंत्र घेऊन पकडली न जाता पॅरिसमधे लपून रहायचे होते आणि रोज आपली संदेश प्रक्षेपणाची जागा बदलून संदेश पाठवायचे होते. हे काम अतिशय अवघड होते पण नूरने ते अतिशय उत्तम प्रकाराने पार पाडले. त्या वेळी पॅरिस शहर गेस्टापो अधिकाऱ्यांनी गजबजलेले होते आणि आपला संदेश प्रक्षेपित करताना नूरला तिच्या यंत्राची सत्तर फुटी एरियल उभी करावी लागत असे. यावरूनच तिच्या कामातले धोके लक्षात यावेत. शिवाय पॅरिसमध्ये तिला ओळखणारे असंख्य लोक होते आणि ती युद्धाच्या सुरुवातीलाच फ्रान्स सोडून गेली आहे हे त्यांच्यापैकी बऱ्याच लोकांना माहीतही होते. त्यामुळे तर गेस्टापोंच्या जाळ्यात ती अडकायची शक्यता वाढली होती. हा सगळाच भाग अतिशय सुरस आहे आणि तो मूळ पुस्तकातूनच वाचण्याजोगा आहे.<br /><br />या संपूर्ण काळात तिने प्रॉस्पर मंडलाच्या पुनर्बांधणीसाठी शक्य ते सर्व प्रयत्न केले. शिवाय विविध कारणांमुळे फ्रान्समध्ये अडकलेल्या सुमारे तीस ब्रिटिश वैमानिकांना सुखरूप मायदेशी पाठवण्यासाठी तिने सगळी व्यवस्था करून त्यांना परत पाठवले. इतर मंडलांनाही फितुरीचा शाप भोवला आणि हेरांची धरपकड सुरूच राहिली. अखेरीस बाहेरचे जग आणि फ्रान्समधील हेर यांच्यात नूर एकटीच संपर्क माध्यम म्हणून शिल्लक होती. त्यामुळे एकदा बेकर स्ट्रीटवरून परत यायची आज्ञा मिळूनही ती फ्रान्समध्येच काम करत राहिली. पण ऑक्टोबर महिन्यापर्यंत गेस्टापोंची तिच्याभोवतीची पकड आवळली गेली होती. आधी ही मादलेन नावाची व्यक्ती कोण आहे हे जर्मन पोलिसांना माहीत नव्हतं. पण वेषांतर केलेले दोन पोलिस अधिकारी प्रॉस्पर मंडलाची पुनर्बांधणी करण्याच्या मिषाने दोन गेस्टापो अधिकारी तिला भेटूनही गेले. आणि हे दोघे शत्रू आहेत हे तिला माहीत नव्हते. पण आता जर्मनांना तिच्याबद्दल अधिकाधिक माहिती मिळत होती. तिला असलेला वाढीव धोका लक्षात घेऊन बकमास्टरने अखेरीस तिला परत येण्याचा निकराचा आदेश दिला. सतरा ऑक्टोबरला पौर्णिमेच्या रात्री ती परतणार असे ठरले होते. चार महिने जर्मन पोलिसांना यशस्वीपणे गुंगारा देणारी नूर सोळा ऑक्टोबरच्या दुपारी अचानक पकडली गेली. पोलिसांना तिच्या राहत्या घराचा पत्ता एका फितूर मुलीने दिला होता आणि तिला अटक करणारा माणूस स्वतः फ्रेंचच होता.<br /><br />नूरचे बिनतारी यंत्रही तिला पकडल्याच्या दुसऱ्याच दिवशी जर्मन पोलिसांच्या हाती लागले. नूर एकाच वेळी सहा वेगवेगळ्या लोकांचे संदेश पोचवत होती शिवाय ब्रिटनमधून काम करणाऱ्या द गॉल यांच्यासाठीही तिने संदेश पाठवले होते. हे सगळे संदेश तिने एका फाईलमध्ये ठेवले होते. त्यामुळे ते जर्मन लोकांच्या हाती लागले. अर्थात तिने आधी पाठवलेल्या अहवालांच्या प्रती फितुरीमुळे जर्मन पोलिसांच्या हाती यापूर्वीच लागलेल्या होत्या. जर्मन लोकांनी या यंत्राच्या साहाय्याने एक नवा खेळ खेळायला सुरुवात केली. त्यांनी नूरच्या नावाने नूरच्या यंत्रावरून 'सगळं काही ठीक असल्याचे' संदेश पाठवले. या संदेशात तिच्या खुणेच्या कसोट्या नाहीत त्या ती का विसरली आहे असा उलटा संदेश बेकर स्ट्रीटवरून पाठवण्यात आला. ही एक अक्षम्य चूक होती. यामुळे जर्मन लोकांना या कसोट्यांबद्दल माहिती मिळाली आणि ब्रिटिश सरकार गाफील राहिले. पुढचा संदेश नूरच्या मदतीनेच पाठवण्यात आला. चतुराई करून नूरने यात अठरापेक्षा जास्त अक्षरे एकेका ओळीत घातली होती. पण दुर्दैवाने हाही धोक्याचा इशारा ब्रिटिश संदेश ग्राहक ओळखू शकले नाहीत. त्यामुळे नूरला अटक झाली आहे ही गोष्ट बकमास्टरच्या लक्षात आली तेव्हा सुमारे चार - पाच महिने उशीर झाला होता. ही गोष्ट लक्षात आल्यावरही हाच खेळ ब्रिटनकडून सुरू ठेवण्यात आला कारण जर्मन अधिकाऱ्यांचं लक्ष डंकर्कच्या मोहिमेवरून दुसरीकडे वेधायचं होतं.<br /><br />जर्मन चौकशीपुढे भलेभले हेर मोडून पडले पण नूरने मात्र त्यांना दाद दिली नाही. उलट जर्मन कैदेतून सुटण्यासाठी तिने तीन अयशस्वी प्रयत्न केले. त्यात ती यशस्वी झाली असती तर दुसऱ्या महायुद्धातील एक रोमहर्षक घटना म्हणून ते पलायन अजरामर झाले असते. पण तीनही वेळा तिचे दुर्दैव आड आले. नंतर ती जर्मनांच्या कैदेत सुमारे एक वर्षभर होती. अत्यंत धोकादायक कैदी असा शेरा तिला देण्यात आला होता. अखेरीस युद्ध संपण्याच्या काहीच महिने आधी जर्मनीतील 'डाखाऊ' तुरुंगात तिला गोळी झाडून ठार मारण्यात आले. या तुरुंगवासाच्या काळात तिच्या वदिलाची आठवण आणि त्यांचे विचार यांनीच तिला बळ दिले.<br /><br />एकदा फ्रान्सला गेल्यावर तिचे पुढे नक्की काय झाले हे जगासमोर यायला आठ नऊ वर्षे लागली. तिचा भाऊ विलायत आणि व्हेरा अटकिन्स यांनी तिला शोधण्यासाठी खूपच कष्ट घेतले. व्हेराने तर स्वतः युरोपभर फिरून तिच्या हाताखाली तयार झालेल्या आणि युद्धकाळात बेपत्ता झालेल्या अनेक हेरांचा शोध घेण्याचे अतिशय मोलाचे कार्य केले आहे. त्यामुळेच नूरच्या त्यागाची हकीगत जगासमोर यायला मदत मिळाली. अखेरीस तिच्या मृत्यूच्या वेळी तिच्याबरोबर तुरुंगात असलेल्या दोन महिलांनी तिच्या कुटुंबियांचा शोध घेतला. या महिला फ्रेंच होत्या आणि नूरचा त्यांच्याशी संपर्क होता. त्यांनी तिचा शेवट कसा झाला हे जगाला सांगितले. तिला डाखाऊमध्ये नेल्यानंतर काय झाले हेही शोधून काढणे बरेच कष्टाचे होते. कारण तिच्यासहित चार ब्रिटिश स्त्री हेरांचा मृत्यू डाखाऊमध्येच झाला. त्यांना तर मृत्यूनंतर अंत्यसंस्कारही नीट लाभले नाहीत. डाखाऊमध्ये तैनात असलेल्या जर्मन अधिकाऱ्यांवर अभियोग चालू असताना त्यांनी दिलेल्या माहितीवरून हे सिद्ध झाले की या चार स्त्रियांपैकी जिला आपल्या कोठडीतच गोळ्या घालण्यात आल्या तीच नूर होती. हा सगळा भाग वाचताना खूप वाईट वाटते. मरताना नूरने एकच शब्द उच्चारला होता 'लिबेर्ते'. व्हेरा सारख्या लोकांनी हे कष्ट घेतले नसते तर नूरची अवस्था 'नाही चिरा नाही पणती' अशीच झाली असती.<br /><br />अखेरपर्यंत तिने आपली सुसंस्कृतता सोडली नाही. तिला वाईटसाईट बोलणाऱ्या जर्मन पहारेकऱ्याला ती अतिशय नम्रपणे जर्मनमधूनच उत्तरे देत असे असेही तिच्याबरोबर तुरुंगात असणाऱ्या फ्रेंच महिलांनी नमूद करून ठेवलेले आहे. तिचा मृत्यू झाला त्या दिवशी तिच्या आईला आणि विलायतला एकच स्वप्न पडले. त्यात नूर हसऱ्या चेहऱ्याने हवाईदलाचा निळा गणवेश घालून उभी होती. ती म्हणाली, मी मुक्त झाले आहे. नूरची फारशी छायाचित्रे उपलब्ध नाहीत. पण गणवेशातले एक छायाचित्र बऱ्याच ठिकाणी सापडते. तिच्या सोज्ज्वळ चेहऱ्यावर असलेले आश्वासक हसू पाहून शांतही वाटतं आणि रडूही येत. अशी मुक्ती फार लोकांच्या नशिबी नसते.<br /><br />ही सर्व कथा अंगावर रोमांच उभे करणारीच आहे. ती पुस्तकरूपाने भारतीय वाचकांना उपलब्ध करून दिल्याबद्दल श्राबनी बासूंचे जितके आभार मानावेत तितके कमीच आहेत.<br /><br />नूरची कथा माझ्यासाठी ऍन फ्रँकच्या कथेइतकीच चटका लावणारी आहे. त्यात ती भारतीय होती ही गोष्ट काकणभर जास्त अभिमान वाटायला भाग पाडते.<br /><br />या लेखातील सर्व माहिती श्राबनी बासूंच्या पुस्तकातून मिळालेली आहे. तिच्यात काही त्रुटी राहिल्या असतील तर तो दोष माझ्या स्मरणशक्तीचा आहे आणि सर्व श्रेय ( टंकायचे श्रम सोडल्यास) बासूंचे आहे. उद्याच्या महिलादिनानिमित्त भारतालाच काय पण जगाला ललामभूत ठरलेल्या या तेजकळीला माझा प्रणाम.<br /><br />--अदिती<br /><br />(७ मार्च २०१०,<br /><br />फाल्गुन वद्य ६, शके १९३१)<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/29487682-2595540966629183309?l=pustakayan.blogspot.com' alt='' /></div>अदितीhttp://www.blogger.com/profile/17871496818156775522noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-29487682.post-79337299106887034152010-06-25T15:35:00.000+05:302010-06-25T15:37:34.430+05:30विज्ञान कथांचे जगद्विख्यात लेखक आयझॅक असिमॉव्ह यांच्या 'नाईटफॉल' ह्या प्रसिद्ध दीर्घकथेचा स्वैर अनुवाद.<br /><br /><br /><br /> "If the stars should appear one night in<br /> a thousand years, how would men believe<br /> and adore, and preserve for many generations<br /> the remembrance of the city of God?"<br /> -Ralph Waldo Emerson<br /><br /><br /><br /><br />सारो विद्यापिठाचे उपकुलगुरू ऍटन ७७ आपल्या टेबलापाशी बसले होते. त्यांच्या डोळ्यात संतापाने नुसता अंगार फुललेला होता. त्वेषाने दात- ओठ खात आणि आपला खालचा ओठ हटवादीपणाने किंचित पुढे काढून ते आपल्या पुढ्यात बसलेल्या तरूण वार्ताहराकडे खाऊ का गिळू अशा नजरेने बघत होते.<br /><br />त्यांच्या समोर बसलेल्या वार्ताहराचं नाव होतं थर्मन ७६२. गेले काही दिवस सर्व बिनीच्या वर्तमानपत्रांमधून त्याचं स्तंभलेखन भलतंच गाजत होतं. अगदी सुरुवातीला त्याचे स्तंभ म्हणजे उगाच काहीतरी खूळ आहे असं म्हणून वाचकांनी तो विषय सोडून दिला होता. पण आता मात्र त्याच्या स्तंभांना फारच महत्त्व प्राप्त झालं होतं. या स्तंभलेनाच्या अनुभवातून तो बरंच काही शिकला होता. इतर कुठल्याही पत्राकाराला हेवा वाटावा अशा, अशक्य कोटीतील लोकांच्याही मुलाखती मिळवणं हे त्याचं प्रमुख कौशल्य होतं. या मुलाखती घेताना त्याला कधी धक्काबुक्की झाली, मारहाणही झाली. क्वचित हाडं मोडली. कधीकधी तर प्रकरण अगदी गंभीर दुखापती होण्यापर्यंत गेलं.. पण या सगळ्यातून तो दोन महत्त्वाच्या गोष्टी शिकला होता. आपलं डोकं सतत शांत कसं ठेवायचं आणि आत्मविश्वासाने समोरच्या माणसाशी कसं वागायचं . त्यामुळे ऍटन यांच्या थयथयाटाकडे त्याने अगदी सहज दुर्लक्ष केलं. हस्तांदोलनासाठी पुढे केलेला आपला हातही त्याने मागे घेतला आणि ऍटॉनच्या संतापाला उतार पडण्याची वाट बघत तो मख्खासारखा आपल्या खुर्चीत बसून राहिला. तसं बघायला गेलं, तर खगोलशास्त्रज्ञ म्हणजे मोठी विचित्र जमात असते. त्यातून गेल्या दोन महिन्यातलं ऍटनचं वागणं बघता, हा चमत्कारिक म्हातारा म्हणजे सगळ्या तऱ्हेवाईक खगोलशास्त्रज्ञांचा मेरूमणीच म्हणायला हवा होता.<br /><br />आपलं डोकं किंचित शांत झाल्यावर ऍटननी बोलायला सुरुवात केली. आपल्या भावनांना कष्टाने आवर घातल्यामुळे त्यांचा आवाज जरासा थरथरत होता पण त्यांच्या ज्ञानाची खोली प्रकट करणारी त्यांच्या आवाजातली जरब मात्र तशीच होती.<br /><br />" हा असला प्रस्ताव घेऊन तू माझ्यासमोर येऊच कसा धजावलास? हा प्रस्ताव म्हणजे माझा धडधडीत अपमान आहे. अर्थात तुझ्यासारख्या निर्लज्ज आणि गेंड्याची कातडी असलेल्या लोकांकडून दुसरी अपेक्षा तरी काय करणार म्हणा... "<br /><br /> विद्यापिठाच्या वेधशाळेतला टेलिफोटोग्राफर बीनाय २५ याने आपल्या कोरड्या पडलेल्या ओठांवरून जीभ फिरवली आणि या संभाषणात उडी घेतली. "सर..., एकूण परिस्थितीकडे बघितलं तर.... "<br /><br />ऍटननी आपली मान वळवून त्याच्याकडे पाहिलं आणि शुभ्र केसांनी मढलेली आपली भुवई उंचावली . "तू यात पडू नकोस बीनाय. या माणसाला इथे घेऊन येण्यामागे तुझा उद्देश चांगलाच आहे हे मला माहीत आहे. पण आत्ता कुठलाच शिस्तभंग केलेला मला खपणार नाही. "<br /><br />आता याहून जास्त वेळ गप्प बसण्यात अर्थ नाही हे ओळखून थर्मनने बोलायला सुरुवात केली, "ऍटन साहेब, तुम्ही मला माझं म्हणणं पूर्ण करू दिलंत तर... "<br /><br />"यंग मॅन, आता तू काहीही जरी म्हणालास तरी गेले दोन महिने तुझ्या स्तंभांमधून आमच्या विरुद्ध तू जे काही गरळ ओकतोयस, ते वाचल्यावर तुझ्या बोलण्याचा काही उपयोग होईलसं मला वाटत नाही. मी आणि माझे सहकारी जगावर येऊन कोसळणाऱ्या भीषण संकटापासून जगाला वाचवण्यासाठी इथे अविश्रांत झटतो आहोत. दुर्दैवाने ते संकट टाळणं आता अशक्यच आहे. आणि तू आमच्याविरुद्ध सगळ्या वर्तमानपत्रांतून युद्ध मांडलं आहेस. आमची यथेच्छ टिंगलटवाळी करून, आमच्या कर्मचाऱ्यांना पार विदूषकच करून टाकलं आहेस तू.. "<br /><br />ऍटन साहेबांनी टेबलावरून सारो सिटी क्रॉनिकल्स या वर्तमानपत्राचा ताजा अंक हातात घेतला आणि तो थर्मनसमोर नाचवत ते म्हणाले, " उद्दामपणाबद्दल जगप्रसिद्ध असलेल्या तुझ्यासारख्या बातमीदारानेही इथे माझ्यासमोर येण्यापूर्वी दहादा विचार करायला हवा होता. आणि आपल्या वृत्तपत्रांनाही, आज इथे वेधशाळेत काय काय होतंय ते टिपून घ्यायला तुझ्यासारखा माणूसच मिळाला का? " संतापाने ऍटनचा स्फोटच व्हायचा बाकी होता. हातातला वर्तमानपत्राचा अंक जमिनीवर भिरकावून देऊन ऍटन खिडकीजवळ गेले. आपले हात मागे वळवून पाठीजवळ त्यांची एकच घट्ट मूठ करून ते उभे राहिले.<br /><br />"चालता हो इथून... " अचानक मागे वळून त्यांनी गर्जना केली आणि पुन्हा ते आकाशाकडे बघायला लागले. <br /><br />त्यांच्या ग्रहाच्या सहा सूर्यांपैकी सर्वात तेजस्वी असलेला सूर्य - गॅमा, आता मावळायला लागला होता. गॅमा एव्हाना फिकुटला होता. त्याचा पिवळट गोल अस्ताचलाच्या क्षितिजरेषेवर हळूहळू अंधुक होत होता. आपण शुद्धीवर असताना, एक शहाणा माणूस म्हणून आपण गॅमाला पुन्हा कधीच पाहू शकणार नाही याची ऍटॉनना पूर्ण कल्पना होती. <br /><br />" अं..थांब जरा..... तुला बातमीच हवीये ना? इकडे ये. मी देतो तुला बातमी. "थर्मन अजून आपल्या जागेवरच उभा होता. . हे वाक्य ऐकल्यावर तो हळूच ऍटनच्या शेजारी जाऊन उभा राहिला.<br /><br />ऍटननी खिडकीबाहेर निर्देश केला. "आपल्या सहा सूर्यांपैकी बीटा एकटाच आता आकाशात उरला आहे. दिसतोय ना? "<br /><br />हा प्रश्न विचारायची खरं म्हणजे काही गरज नव्हती. बीटा आता आकाशमाथ्यावर पोचला होता. बीटाच्या लाल प्रकाशात सगळा आसमंत लालकेशरी रंगाने नहात होता. मावळतीच्या बाजूने गॅमाचा क्षीण प्रकाश हळूहळू दिसेनासा होत होता. आकाशमाथ्यावर पोचल्यामुळे बीटा एखाद्या ठिपक्यासारखा दिसत होता. त्याचा आकार इतका लहान झालेला थर्मनने कधीच पाही ला नव्हता, पण या क्षणी बीटा हाच आकशगोलाचा सार्वभौम सम्राट होता याबद्दल काही वादच नव्हता.<br /><br /> त्यांच्या ग्रहाचं नाव होतं लगाश. लगाशचा सूर्य होता अल्फा, कारण लगाश अल्फभोवती फिरत असे. सध्या अल्फा पार पलिकडच्या गोलार्धात पोचला होता आणि त्यांच्या आकाशातून मावळला होता. त्यांच्या आकाशातले इतर चार तारेही सध्या दुसऱ्या गोलार्धात होते आणि म्हणूनच त्यांच्या आकाशातून मावळले होते. हे चार तारे म्हणजे दोन-दोन ताऱ्यांच्या दोन जोड्या होत्या. बीटा हा एक 'रक्त-बटू' किंवा रेड ड्वार्फ प्रकारचा तारा होता. तो अल्फाचा मित्र होता आणि सध्या आकाशात अगदी एकटा होता. बीटाच्या लाल प्रकाशात वर आकाशाकडे बघणार्‍या ऍटनचा चेहरा तांबूस दिसत होता. ऍटन म्हणाले, " आता चार तासांच्या आतच, आपल्या संस्कृतीचा अंत होणार आहे. कारण म्हणजे सध्या बीटा हा एकटाच सूर्य आकाशात उरलेला आहे. जा हे छाप तुझ्या पेप्रात. पण तू लिहिलेला स्तंभ वाचायला कोणीच शिल्लक असणार नाही. " त्यांच्या चेहऱ्यावर एक खिन्न हसू पसरलं.<br /><br />"पण समजा, हे चार तास गेले.... पुढचे चार तासही गेले आणि काहीच घडलं नाही, तर काय करायचं? " थर्मनने हळूच विचारलं.<br />"त्याची चिंता तुला नको. जे घडायचंय ते घडणारच... "<br />"हो कबूल आहे पण असं काहीच घडलं नाही तर.... "<br />बीनाय ने दुसऱ्यांदा आपलं तोंड उघडलं. "सर, मला वाटतं तुम्ही त्याचं म्हणणं एकदा ऐकून घ्यावं."<br />"मि. ऍटन, हा प्रस्ताव आपण मताला टाकू या... " थर्मन म्हणाला.<br /><br />हे ऐकताच इतका वेळ शांतपणाने काम करणाऱ्या वेधशाळेच्या इतर पाच कर्मचाऱ्यांमध्ये जराशी चलबिचल झाली.<br />"त्याची काही गरज नाही. " ऍटन ठामपणे म्हणाले. "हा तुझा मित्र इतका आग्रहच करतो आहे, तर मी तुम्हाला पाच मिनिटं देतो. त्याच्या वर एक क्षणही मिळणार नाही. " त्यांनी खिशातून पॉकेटवॉच बाहेर काढलं. "बोला काय बोलायचंय ते."<br /><br />" वा. हे उत्तम झालं. आता मला सांगा, तुम्ही जर इथल्या घटनांचा साक्षीदार म्हणून मला इथे थांबू दिलंत तर असा काय फरक पडणार आहे? जर तुमचा अंदाज बरोबर असेल तर तुमचं भाकित खरं होईलच. त्यावेळी मी इथे असल्यामुळे काही त्रास होणार नाही आणि शिवाय ते खरं ठरलंच तर माझा हा स्तंभ लिहिलाच जाणार नाही. पण समजा, जर तुमच्या भाकिताप्रमाणे गोष्टी घडल्या नाहीत, तर नेहमीप्रमाणे तुमची टर उडवली जाईल. छी-थू होईल. परिस्थिती बरीच अवघड होऊन जाईल. पण तसं झालंच, तर निंदा करण्याचं हे काम तुम्ही एका मित्रावर सोपवणं हेच शहाणपणाचं ठरणार नाही का?"<br /><br />" आणि हे दयावंत मित्र कोण? आपण की काय? " ऍटॉननी खंवचटपणे विचारलं.<br /><br />"हो. मीच" थर्मनने आता जागेवरच फतकल मारली आणि मांडी ठोकली.<br /><br />"माझ्या स्तंभातून मी जरा वाईट भाषा वापरली असेल कदाचित, पण तुम्हा लोकांना संशयाचा फायदा मिळेल अशी खबरदारी मी नेहमीच घेत आलो आहे. हल्लीचे दिवस हे काही लगाशवरच्या लोकांना 'जगबुडी आली' असा उपदेश करण्याचे दिवस नाहीत हे तुम्हीही मान्य कराल. एक गोष्ट तुम्ही लक्षात घेतली पाहिजे, की लोकांचा 'बुक ऑफ रिव्हिलेशन्स' वर आता मुळीच विश्वास उरलेला नाही. आणि तुमच्यासारखे शास्त्रज्ञसुद्धा आपल्या मतांपासून घूमजाव करून सांप्रदायिकांची री ओढायला लागतात तेंव्हा तर लगाशकरांचा संताप अगदी अनावर होतो. "<br /><br />"असं काहीच नाहीये यंग मॅन.. " त्याला मध्येच थांबवत ऍटन म्हणाले. "आमच्याकडे असलेल्या माहितीपैकी बरीच माहिती जरी संप्रदायाकडून आम्हाला मिळालेली असली, तरी आम्ही काढलेल्या निष्कर्षांचा संप्रदायाच्या भाकडकथांशी काहीही संबंध नाही. सत्य हे नेहमी सत्यच असतं. मठाच्या अद्भुत दैवतशास्त्रामागेही काही प्रमाणात सत्याचा अंश आहे. आम्ही फक्त ते सत्य शोधून काढलं आहे आणि त्यातून गूढरम्य दैवी भाग वगळला आहे. आता तर हे संप्रदायवाले तुझ्यापेक्षाही जास्त द्वेष करतात आमचा. आणि हे मी तुला सांगायची गरज नाही, नाही का?"<br /><br />" मी तुमचा द्वेष करत नाही. मी तुम्हाला फक्त एवढंच सांगायचा प्रयत्न करतो आहे की लोक भयंकर चिडलेत. "<br />"चिडू दे की मग " ऍटन खोचकपणे म्हणाले.<br />" हो पण उद्याचं काय? " <br /> "उद्या? उद्या उरलेलाच नाहीये ! "<br /><br />" पण समजा उद्या असलाच तर? आपण असं समजू या की उद्याचा दिवस उजाडणार आहे. तसं झालं तर काय होईल? लोकांच्या मनामध्ये खदखदणारा हा असंतोष आणखी उग्र रूप धारण करेल. आधीच गेले दोन महिने आर्थिक मंदी आहे. गुंतवणूकदारांचा खरं म्हणजे या जगवबुडीवर वगैरे विश्वास नाहीये. पण सावधगिरीचा उपाय म्हणून तेही पैसा गुंतवायला तयार नाहीयेत. सामान्य माणसांना तर यातलं खरंखोटं काहीच ठरवता येत नाहीये, पण सध्या सुरू असलेल्या उलटसुलट चर्चेमुळे त्यांनीही आपल्या खरेदीच्या याद्या जराशा गुंडाळूनच ठेवलेल्या आहेत. ही झाली आत्ताची परिस्थिती. एकदा का हा सगळा प्रकार घडून गेला, की सगळे भांडवलदार हात धुवून तुमच्या पाठीमागे लागतील. 'कुणीही उठावं, मनाला येतील ती 'भाकितं' करावीत, आणि आपल्या ग्रहाची अर्थव्यवस्था खुशाल ढवळून काढावी , असे प्रकार कसे चालतील? अशा लोकांना आता आपल्या ग्रहबांधवांनीच योग्य तो धडा शिकवायला नको का?' असा प्रश्न त्यांनी विचारला तर किती मोठा आगडोंब उसळेल याची तुम्हाला कल्पना असेलच. आणि असा प्रश्न ते विचारणारच आहेत हेही लक्षात घ्या सर. "<br /><br />थर्मनकडे रोखून बघत ऍटन म्हणाले, " मग अशा परिस्थितीतून आम्हाला यशस्वीपणे बाहेर काढण्यासाठी तू नक्की काय करायचं म्हणतोयस? "<br /><br />थर्मन त्यांच्याकडे बघून हसला. " सर, मी तुमचा पब्लिसिटी एजंट म्हणून काम करीन. हे सगळं प्रकरण नुसत्या टिंगलटवाळीवरच संपावं अशी मी परिस्थितीला एक डूब देईन. सगळीकडून होणारी शेरेबाजी आणि अपमान सहन करणं फारसं सोपं नाही याची मला कल्पना आहे. पण लोकांसमोर आलेली तुमची प्रतिमा दररोज कसलीतरी भाकितं करत सुटणाऱ्या एखाद्या बुवासारखी असेल तर लोक हा प्रकार फारसा गांभिर्याने न घेता सहज हसून सोडून देतील. लोकक्षोभापासून वाचण्यासाठी हे असंच काहीतरी करावं लागेल. आपण असं केलं, तर तुमचीही सुखरूप सुटका होईल. या सगळ्याचा मोबदला म्हणून, हे सगळंच प्रकरण ' कव्हर' करायजी अधिकृत परवानगी फक्त आमच्याच वर्तमानपत्राला मिळावी एवढंच माझं मागणं आहे. <!--pagebreak--><br />थर्मनच्या या बोलण्यावर बीनायने मान डोलावली आणि तो म्हणाला, "सर, आम्हाला सगळ्यांना असं वाटतंय की थर्मन जे काही म्हणातोय ते बरोबर आहे. गेले दोन महिने आपण सगळे या प्रकल्पावरच काम करत आहोत आणि त्यात कुठे काही त्रुटी राहिल्या नाहीत ना याची खातरजमा करून घेतो आहोत. आता यात एखादी चूक निघण्याची शक्यता लाखात एखादी असेल. आपली आकडेमोड अचूक आहे आणि त्यात जर काही उणं-अधिक झालंच असलं, तर ते सुधारण्यासाठी आपण प्रयत्न करू या. "<br /><br />टेबलाभोवती जमलेल्या लोकांनी एकमताने याला दुजोरा दिला. ऍटनचं तोंड अचानक कडू झालं. हा कडूजहर घोट त्यांना टाकवेना की गिळवेना. त्यांनी आपले दोन्ही हात आपल्या पाठीशी एकमेकांमध्ये गुंफले होते. असंख्य सुरकुत्यांचं जाळं पसरलेला त्यांचा वयोवृद्ध चेहरा कसल्या तरी निश्चयाने एकदम ताठ झाला. "ठीक आहे. तुझा हट्टच असेल तर थांब तू. पण आमच्या कामामध्ये कुठल्याही प्रकारचा अडथळा आणायचा प्रयत्न करू नकोस. अजूनही मी या वेधशाळेचा संचालक आहे. आणि एक लक्षात ठेव. वर्तमानपत्रातल्या तुझ्या स्तंभात तू काय वाट्टेल ते लिहीत असलास तरी इथे असेपर्यंत तुझी मतं तुझ्याजवळच ठेवलीस तर फार बरं होईल. इथे असेपर्यंत मी सांगितलेल्या गोष्टी पाळून तुला आम्हाला सहकार्य करावं लागेल.... "<br /><br />ऍटनना आणखीही बरंच कायकाय बोलायचं असावं. तेवढ्यात ...<br />" हॅलो! हॅलो!! हॅलो!!! काय मंडळी काय म्हणताय? अरेच्या! तुम्ही सगळे इतके सुतकी चेहरे करून काय बसलाहात? तब्येती बऱ्या आहेत ना सगळ्यांच्या? " पलिकडून आलेल्या या आवाजाने त्यांना थांबवलं. एक चांगला गब्दुल माणूस आत आला. त्याच्या हसऱ्या चेहऱ्यावर सुखवस्तूपणा ओसंडून वाहत होता. हसताना त्याचे तुकतुकीत गाल प्रकाश हलेल तसे चकाकत होते. <br /><br />ऍटननी एकदम दचकून त्याच्याकडे पाहिले. "अरे शीरिन! तू इथे काय करतोयस? तू आपल्या छावणीतच थांबणार होतास ना? "<br /><br /> शीरिनने यावर नुसतेच एक स्मितहास्य केले आणि एका खुर्चीत आपला देहविस्तार माववत त्याने फतकल मारली.<br /><br />" जळो ती छावणी. आपण तर कंटाळलो बुवा तिथे बसून. तिथे असं लपून बसण्यापेक्षा इथे येणं केंव्हाही उत्तम असं माझं स्पष्ट मत आहे. इथे आलं की कसं युद्धाबिद्धाच्या आघाडीवर आल्यासारखं वाटतं. त्यातून या संप्रदायवाल्यांनी ओरडून ओरडून अगदी 'बाऊ' करून ठेवलेले ते तारे नक्की असतात तरी कसे हे बघायची मला प्रचंड उत्सुकता आहे." <br /><br />त्याने आपले हात एकमेकांवर जोराने घासले आणि तो स्वतःशीच पुटपुटला, " बाहेर अगदी बर्फाळ हवा पडली आहे. वारं तर इतकं बोचरं आहे की नाकातली हवा गोठेल असं वाटतं आहे. इतक्या लांबून बीटाची ऊब अगदीच अपुरी आहे... "<br /><br />यावर ऍटनने हताश झाल्यासारखी आपली मान जोराने हलवली. आणि वैतागून ते म्हणाले, "शीरिन, दर वेळी सांगितलेल्या गोष्टींपेक्षा भलतं काहीतरी करायलाच हवं का? आत्ता या वेळी इथे तुझं काय काम आहे? "<br /><br />"आत्ता इथे माझं काय काम आहे? " शीरिन अजूनही चेष्टेच्याच सुरात बोलत होता.. त्याने नाटकी हताशपणे आपले दोन्ही पंजे ऍटनसमोर पसरले. " आपल्या छावणीमध्ये माझ्यासारख्या मानसोपचारतज्ञाचं काय काम आहे? त्या लोकांना चांगलं मनुष्यबळ हवं. सशक्त आणि सुदृढ मुलं जन्माला घालू शकतील अशा बायका हव्यात. माझ्या देहविस्ताराकडे बघता अंगमेहनतीची कामं मला जमायची नाहीत आणि नुसतीच मुलं जन्माला घालण्याच्या उपयोगी मी पडू शकत नाही. मग तिथे थांबून उगीचच एक खाणारं तोंड मी कशाला वाढवू? मी आपला इथेच बरा आहे. "<br /><br />"ही कुठली छवणी आहे सर? " थर्मनने मध्येच विचारलं.<br />आत्ता कुठे शीरिनचं लक्ष पहिल्यांदा थर्मनकडे गेलं. त्याने विचारलं, "कोण आपण? "<br /><br />"हा थर्मन ७६२. सध्याचा बिनीचा बातमीदार. याचं नाव तर तू ऐकलंच असशील... " नको असलेली गोष्ट करायची सक्ती झाल्यावर एखादा माणूस जशी आदळ-आपट करेल तसा चेहरा करून ऍटन म्हणाले.<br /><br />थर्मनने झटकन आपला हात पुढे केला आणि शीरिनशी हस्तांदोनल करून तो म्हणाला, " तुम्ही शीरीन ५०१ आहात ना? सारो विद्यापिठातले जगप्रसिद्ध मानसोपचारतज्ज्ञ! मी बरंच ऐकलंय तुमच्याबद्दल....सर, हे छावणीचं काय म्हणत होतात तुम्ही? "<br /><br />"त्याचं असं आहे, की आमचं हे जे 'भाकित' आहे, शापवाणी म्हणा हवं तर, ते अटळ आहे हे आम्ही लोकांना सांगतो आहोत. त्यातल्या काही लोकांना या गोष्टीची सत्यता पटली आहे. या लोकांमध्ये इथे काम करणाऱ्यांच्या घरची मंडळी मोठ्या प्रमाणावर आहेत. काही बाहेरचे लोकही आहेतच. या सगळ्यांची संख्या सुमारे तीनेकशे असेल. बायका आणि लहान मुलांची संख्या खूप जास्त म्हणजे जवळजवळ तीन चतुर्थांश इतकी आहे. "<br /><br />"आलं लक्षात. तुम्ही या सगळ्या लोकांना अशा एखाद्या सुरक्षित ठिकाणी हलवलंय जिथे अंधार आणि हे 'तारे' त्यांना गाठू शकणार नाहीत. बरोबर? म्हणजे बाकीच्या सृष्टीचा सर्वनाश झाला तरी हे लोक सुखरूप राहतील... " थर्मनने एक सुस्कारा सोडला आणि नुकत्याच कानी आलेल्या गोष्टींवर विचार करत तो बराच वेळ शांत बसून राहिला. ऍटनच्या टेबलाभोवती जमलेल्या मंडळींनी एव्हाना बुद्धिबळाचा एक पट उघडला होता. एक अक्षरही न बोलता तिथे असलेल्या सहा लोकांनी त्या अनोख्या पटावर बुद्धिबळ खेळायला सुरुवात केली. सगळ्यांचीच नजर पटावर अगदी एकाग्रपणे लागलेली होती आणि विद्युत्वेगाने सटासट चालींवर चाली खेळल्या जात होत्या. ऍटन आणि शीरीन मात्र टेबलाच्या एका कोपऱ्यात उभे होते. त्यांचं आपापसात अगदी हळू आवाजात काहीतरी बोलणं चाललं होतं. थर्मन काही वेळ त्या बुद्धिबळाच्या पटाचं आणि खेळाडूंचं निरीक्षण करत उभा राहिला. मग त्याने ऍटन आणि शीरिनच्या दिशेने आपला मोर्चा वळवला.<br /><br />त्यांच्याजवळ जाऊन तो म्हणाला, " सर, मला तुम्हाला काही प्रश्न विचारायचे आहेत. या सगळ्यांना आपला त्रास होणार नाही अशा एखाद्या ठिकाणी आपल्याला बसता येईल का?"<br /><br />ऍटननी त्रासिक चेहरा करून थर्मनकडे पाहिलं. पण ते काही बोलणार तेवढ्यात शीरिननेच बोलायला सुरुवात केली. <br />"काहीच हरकत नाही. मला आवडेल तुझ्याशी बोलायला. तशीही बडबड करायला मला आवडते. मला फार बरं वाटतं कोणाशीतरी बोलल्यावर . आत्ताच ऍटन मला तुझ्याबद्दल सांगत होते. आमचे जगबुडीचे निष्कर्ष चुकले तर काय होईल याबद्दलचा तुझा अंदाज बरोबर आहे. माझंही मत तुझ्यासारखंच आहे . बाकी, मी तुझे लेख नेहमी वाचतो. आवडतात मला. बरेचदा आपली मतंही जुळतात. "<br /><br />"शीरिन, प्लीज.... " ऍटन कळवळलेच.<br />"काय झालं?... ठीक आहे, आपण त्या पलिकडच्या खोलीत जाऊ या. तिथल्या खुर्च्या इथल्यापेक्षा चांगल्या आहेत... "<br /><br />पलिकडच्या खोलीतल्या खुर्च्या खरंच आरामशीर होत्या. त्या खोलीला आतून लालबुंद पडदे लावलेले होते. तिथे एक काळपट लाल रंगाचा गालिचाही घातलेला होता. बीटाच्या तांबड्या प्रकाशात त्या खोलीच रूप रक्ताने माखल्यासारखंच दिसत होतं.<br /><br />आत शिरल्यावर शीरिनने आपले खांदे उडवले. " काही क्षणांसाठी पांढरा प्रकाश मिळावा म्हणून दहा दमड्या खर्चायची सुद्धा माझी तयारी आहे. आत्ता गॅमा आणि डेल्टा आकाशात असते तर किती बरं झालं असतं.... " <br /><br />"विचार काय विचारायचंय ते... पण एक गोष्ट लक्षात ठेव, माझ्याकडे वेळ नाहीये. अजून तासाभरातच वरच्या मजल्यावर, निरीक्षणकक्षात जायची वेळ होईल. आणि त्यानंतर बोलायला वेळच उरणार नाही. " ऍटन आपल्या स्वरातला तुसडेपणा किंचितही कमी न करता म्हणाले.<br /><br />"ठीक आहे. विचारतो. " असं म्हणून थर्मनने हातांची घडी घातली. " तुम्ही सगळे या गोष्टीकडे इतक्या अनन्यभावाने बघताहात की त्याचा माझ्यावरही परिणाम झाला आहे. तुमच्या सांगण्यावर विश्वास ठेवायला हवा असं मलाही आता वाटायला लागलं आहे. मला थोडीशी पार्श्वभूमी समजावून सांगाल का? हा सगळा काय प्रकार आहे? "<br /><br />आता मात्र ऍटनच्या संतापाचा स्फोट झाला. " याचा अर्थ इतके दिवस आम्ही घसा फोडून जे काही सांगतो आहोत, त्याच्याबद्दल काहीच माहिती मिळवायचे कष्ट न घेताच तू आमच्यावर चिखलफेक चालवली होतीस? "<br /><br />थर्मन ओशाळं हसला. "असं काही नाहीये सर. मला यातली बऱ्यापैकी माहिती आहे. आता अवघ्या काही तासांतच आपल्यावर अंधाराची अशी एक सावली पडणार आहे, जी सगळ्याच मानवजातीला अगदी वेडंपिसं करून सोडेल असं तुमचं भाकित आहे. हे माहितेय मला. पण असं म्हणण्यामागे काय शास्त्रीय कारणं आहेत हे मला जाणून घ्यायचं आहे."<br /><br />"थांब, थांब. जरा थांब. आत्ता तू ऍटनना यामागची शास्त्रीय कारणं विचारत बसलास, आणि त्यांनी तुझ्या प्रश्नांना उत्तरं दिलीच तर अनेक आकडेमोडींचं आणि आलेख - आकृत्यांचं एक भेंडोळं ते तुझ्यासमोर टाकतील. त्यातलं काहीच तुला समजणार नाही. हा प्रश्न तू मला विचार. मी तुला हे सगळं अगदी सोप्या शब्दांत समजावून सांगतो. " शीरीन मध्येच म्हणाला. <br /><br /> "बरं तुम्ही सांगा ... " थर्मन.<br />"त्याच्या आधी मला काहीतरी प्यायला हवंय ... "<br />"पाणी चालेल? " ऍटॉननी घुश्श्यात विचारलं.<br />" तुम्ही माझी चेष्टा करताय का सर.... "<br /><br />"तुझीच चेष्टामस्करी बास कर आता. आज दारू पिण्यावर बंदी आहे. मुळातच आज लोकांचं लक्ष कामावरून उडणं अगदी साहजिक आहे. आज माझ्या हाताखालच्या लोकांनी पूर्णपणे झोकून देऊन आपापलं काम केलेलं मला हवं आहे... "<br /><br />काही न बोलता शीरिनने नुसतीच मानेनेच संमती दाखवली आणि आपल्या भेदक नेत्रांनी थर्मनकडे रोखून बघत त्याने बोलायला सुरुवात केली. "थर्मन, आपल्या लगाशवर वेळोवेळी नांदलेल्या संस्कृतींचं निरीक्षण केलं तर त्यांच्यात आपल्याला एक चक्राकार गती दिसते हे तुला माहीतच असेल. यातल्या 'चक्राकार' या शब्दातच खरी मेख आहे. "<br /><br />"हो मीही याबद्दल ऐकलंय. तुम्ही म्हणताय तो विचार अलिकडेच इतिहासतज्ञांनी मांडला आहे. पण या सिद्धांताला सर्वानुमती मिळाली आहे का? " आपल्या बोलण्याला उद्धटपणाचा वास येऊ नये अशा बेताने थर्मनने विचारलं.<br /><!--pagebreak--><br />"हो. साधारणपणे गेल्या शतकभरात या सिद्धांताला बऱ्यापैकी मान्यता मिळालेली आहे. पण या संस्कृतींचं हे चक्राकार वागणं हे जरा विचित्रच आहे. हे असं का आहे यामागचं गूढ उकलण्याचे अनेक प्रयत्न होत राहिले आहेत. आपल्याला अशा नऊ संस्कृतींबद्दल खात्रीशीर पुरावे मिळालेले आहेत. अशा आणखीही संस्कृती होत्या असं म्हणायला निश्चित जागा आहे. या सगळ्या संस्कृती साधारण आपल्याइतक्याच विकसित होत्या. गंमत म्हणजे या सर्व संस्कृतींच्या नाशाचं कारण एकच आहे, ते म्हणजे वणवा. हे वणवे कसे आणि का लागले याबद्दल कुठलीच ठोस माहिती मिळत नाही. यातली प्रत्येक संस्कृती अचानक लागलेल्या आगीत जळून भस्मसात होते आणि हे असं का? हे सांगायला काहीच मागे उरत नाही. "<br /><br />शीरिनचं बोलणं थर्मन अगदी लक्षपूर्वक ऐकत होता. तो म्हणाला, " पण सर, आपल्या ग्रहावर अश्मयुगातले लोकही एके काळी रहात होते ना ? "<br />"हो रहात होते. पण त्या काळातल्या माणसांबद्दल आपल्याला काहीच माहिती मिळत नाही. आपण फक्त एवढाच अंदाज बांधू शकतो की त्या काळचा मानव म्हणजे एप माकडाचंच थोडंसं उत्क्रांत झालेलं एक रूप होतं. त्यामुळे अश्मयुगीन कालखंड विचारात घेतला नाही तरी चालतो. "<br /><br />" अच्छा! मग पुढे? "<br />"या सगळ्या घटनांची कारणामीमांसा म्हणून काही गोष्टी सांगितल्या जातात. पण त्या एकाहून एक अद्भुत आणि चमत्कारिक आहेत. काही लोक म्हणतात की आपल्याकडे ठराविक काळाने आगीचा पाऊस पडतो. काही लोक म्हणतात की ठराविक काळानंतर लगाश एखाद्या सूर्याच्या खूप जवळून जात असल्यामुळे असं होतं. काही लोकांच्यामते याहून अघटित आणि कल्पनेच्या पलिकडलं काहीतरी घडतं. पण एक मतप्रवाह असा आहे, जो या सगळ्यांपेक्षा वेगळा आहे. हा मतप्रवाह शतकानुशतकं चालत आलेला आहे. अगदी अखंडितपणे. "<br /><br />" संप्रदायाच्या बुक ऑफ रिव्हिलेशन्स मधले 'तारे' ना? त्याच्याबद्दल मला माहीत आहे. "<br /><br />"अगदी बरोबर! " शीरीन खूश होऊन म्हणाला. " संप्रदायाचं असं म्हणणं आहे, की प्रत्येक दोन हजार पन्नास वर्षांनंतर एकदा लगाश एका अंधाऱ्या गुहेत जातो. मग सगळेच सूर्य दिसेनासे होतात आणि सगळीकडे अंधाराचं राज्य पसरतं. सगळ्या क्षितिजांना गिळून टाकणारा मिट्ट काळोख सगळीकडे पसरतो. त्यानंतर हे तारे प्रकट होतात. ते आले की सगळी मानवजात आपलं स्वत्व गमावून बसते. सगळ्याच माणसांना झपाटून, अगदी पार पिसाटवून टाकणारी वेडाची एकच लाट उसळते आणि तिच्या प्रभावाखाली माणसं आपणच खपून उभं केलेलं जग पार नष्ट करून टाकतात. अर्थात या सगळ्याला ते त्यांच्या धार्मिक संकल्पनांची आणि कथांची डूब दिल्याशिवाय राहत नाहीत पण त्या सगळ्याचं मूळ हे इथे आहे. "<br /><br />काही क्षण तिथे एकदम शांतता पसरली. शीरिनने एक मोठा श्वास घेतला. आणि तो पुढे बोलू लागला. "आता आपण वैश्विक गुरुत्वाकर्षणाच्या सिद्धांताकडे वळू या. " या सिद्धांताचं नाव सांगताना त्यातल्या एकेका अक्षरावर जोर देऊन त्याचं महत्त्व अधोरेखित केल्यासारखा शीरीन बोलत होता. त्याचं हे बोलणं ऐकल्यावर, खिडकी जवळ उभं राहून बाहेरच्या परिसराचं निरीक्षण करणारे ऍटन मात्र एक तुच्छतादर्शक उद्गार काढून तिथून बाहेर गेले.<br /><br />ऍटन निघून गेले त्या दिशेकडे दोघं काही काळ बघतच राहिले. थर्मनने विचारलं, " काय झालं? "<br />" विशेष असं काही नाही. आमच्या लोकांपैकी दोघेजण अजून इथे पोचलेले नाहीत. ते बऱ्याच वेळापूर्वी इथे पोचायला हवे होते. सध्या आमच्याकडे मनुष्यबळाची प्रचंड कमतरता आहे कारण छावणीमध्ये पुरेसे लोक पाठवणं सगळ्यात महत्त्वाचं आहे. "<br /><br />"त्या दोघांनी घाबरून पळ नसेल ना काढला? "<br />" कोण दोघे? फारो आणि यिमो? शक्यच नाही...पण ते दोघं जर अजून तासाभरात परत आले नाहीत, तर इथलं वातावरण बिघडायची शक्यता आहे"<br />बोलताबोलता शीरिन ताडकन उभा राहिला. " ऍटन इथे नाहीत तेवढ्यात आपला कार्यभाग उरकून घेऊ या.... "<br />जवळच्या खिडकीपाशी जाऊन तो खाली उकिडवा बसला आणि खिडकीखालच्या खोबणीतून त्याने एक बाटली बाहेर काढली. <br />त्या बाटलीमध्ये एक लाल द्रावण होते. त्याने ती बाटली जोरजोरात हलवल्यावर त्या द्रावणातून बुडबुड्यांची एक माळ उभी राहिली.<br />"मला वाटलंच होतं, की ऍटॉनना अजून या जागेचा पत्ता लागलेला नाही. " बाटली हातात घेऊन शिईन टेबलापाशी आला. "आपल्याकडे एकच ग्लास आहे त्यामुळे अतिथीचा मान म्हणून तू ग्लासातून पी. मी बाटलीनेच पिणार आहे. "<br /><br />शीरिनने अगदी काळजीपूर्वक बाटलीतली थोडीशी वारुणी त्या लहानश्या ग्लासामध्ये ओतली. ग्लासाचा आकार बघितल्यावर थर्मनने तक्रारीचा सूर लावायचा प्रयत्न केला, पण शीरिनने केवळ एकाच भेदक कटाक्षाने त्याला गप्प केले.<br />"बाळ, मोठ्यांचा मान राखलाच पाहिजे... "<br />एखाद्या जखमेला धक्का बसल्यावर व्हावा तसा चेहरा करून थर्मन पुन्हा आपल्या जागेवर बसला. " जशी आपली आज्ञा, आजोबा.... मग पुढे काय झालं? "<br /><br />शीरिनने वाईनची बाटली तोंडाला लावून एकापाठोपाठ एक असे मोठे घोट घेतले. पुरेसे मद्य पोटात गेल्यावर आपल्या रुमालाने तोंड पुसून शीरीन पुढे बोलायला लागला."तुला गुरुत्वाकर्षण या विषयाची किती माहिती आहे? "<br />"अं.. फारसं काही माहिती नाही, पण मी असं ऐकलंय, की हा अगदीच अलिकडे लागलेला शोध आहे त्यामुळे त्याचं स्वरूप संपूर्णपणे आपल्याला अजून कळालेलं नाही. आणि हा शोध नेमका काय आहे हे समजून घेण्यासाठी करावी लागणारी आकडेमोड इतकी अवघड आहे की ती समजू शकणारी माणसं आख्ख्या लगाशवर फक्त बाराच आहेत म्हणे. "<br /><br />"छ्या! शुद्ध थापा आहेत या सगळ्या. गुरुत्त्वाकर्षणासाठी लागणाऱ्या सगळ्या बेरजा-वजाबाक्या मी तुला अगदी एका वाक्यात देऊ शकतो. 'गुरुत्त्वाकर्षणाचा वैश्विक सिद्धान्त असं सांगतो, की विश्वातल्या कोणत्याही दोन वस्तूंमध्ये एकमेकांना स्वतःकडे खेचून घेणारं एक असं बल असत. त्या दोन वस्तूंच्या वस्तुमानांचा गुणाकार भागिले त्यांच्यातल्या अंतराचं वर्गमूळ हे सूत्र वापरून हे बल नक्की किती आहे ते आपल्याला मोजता येतं. "<br /><br />"झालं? एवढंच सूत्र? "<br />" हो एवढी माहिती पुरेशी आहे. हे सूत्र शोधून काढायला आपल्याला चारशे वर्ष लागली. "<br />"बापरे.. एवढा वेळ कसा काय लागला? तुम्ही सांगताना तर ते बरंच सोपं वाटलं... "<br />"हम्म... एवढा वेळ लागला कारण सृष्टीचे नियम असे चुटकीसरशी कळत नसतात. ते शिकताना जरी सहज सोपे वाटले, तरी त्यांना अचूक सूत्रात बसवण्यामागे जगभरातल्या अनेक शास्त्रज्ञांची अनेक शतकांची मेहनत असते. चारशे वर्षांपूर्वी जिनॉव्ही फोरायने असा शोधा लावला की अल्फा लगाशभोवती फिरत नसून लगाश अल्फाच्या भोवती फिरतो. तेंव्हापासून आपले खगोलशास्त्रज्ञ या गोष्टीवर काम करताहेत. त्या सगळ्यांनी अथक परिश्रम करून आपल्या सहा सूर्यांच्या भ्रमणाचा आलेख काढला. या सहा सूर्यांच्या अवकाशातल्या भ्रमणाचं गणित मांडलं. या गणिताला या लोकांनी अक्षरशः पिंजून काढलं. त्याच्याबद्दल अनेक सिद्धांत मांडले. त्यांची सर्व कसोर्ट्यांवर कसून तपासणी झाली. अनेक मुद्दे मांडले गेले. खोडले गेले. चर्चा झाल्या. नवी गृहितकं जन्माला आली. या सगळ्यातून मांडला गेलेला प्रत्येक नवा सिद्धांत आधीच्या सिद्धंतापेक्षा अधिक अचूक होता. सत्याच्या जवळ जाण्यासाठी चाललेली ही सगळीच धडपड अतिशय जटिल होती. किचकट होती. अवघड होती. "<br /><br />थर्मनने मान डोलावली. त्याच्या विचारचक्राला गती आली होती. त्या तारेतच त्याने आपला रिकामा ग्लास शीरिनसमोर धरला. नाखुशीनेच शीरिनने लाल वारुणीचे काही थेंब त्याच्या ग्लासात ओतले. त्या बाटलीतून आपण स्वतःही एक घोट घेतल्यावर शीरीन पुढे बोलायला लागला. "शेवटी, या लोकांनी असं सिद्ध करून दाखवलं, की आपल्या सहा सूर्यांचं अवकाशातलं भ्र्मण हे पूर्णपणे गुरुत्त्वाकर्षणाच्या वैश्विक नियमाला धरूनच होतं. तो क्षण फारफार महत्त्वाचा होता. या गोष्टीला आता वीस वर्षं झाली आहेत. " <br /><br />बोलता बोलता शीरीन उठला. आपल्या हातातली बाटली तशीच धरून तो खिडकीजवळ जाऊन उभा राहिला.<br /><!--pagebreak--><br />"आता आपण अगदी कळीच्या मुद्द्याशी येऊन पोचतो. गेल्या दहा वर्षांमध्ये, गुरुत्त्वाकर्षणाच्या सिद्धांताप्रमाणे लगाशच्या भ्रमणाचं कोष्टक मांडण्याचं काम पूर्ण झालं. तेंव्हा असं लक्षात आलं, की गुरुत्त्वाकर्षणाच्या नियमांप्रमाणे गणिताने दाखवलेली लगाशची कक्षा आणि प्रत्यक्षातली लगाशची कक्षा, यांच्यात काही ताळमेळच नाही. याचं कारण शोधण्यासाठी इतर पाच सूर्यांच्या गुरुत्त्वाकर्षणामुळे लगाशच्या कक्षेत होणारे बदल अगदी काटेकोरपणे विचारात घेतल्यावरही या दोन कक्षांमधली तफावत खूपच जास्त होती. याचा अर्थ अगदी सरळ होता. एक तर आपल्या सिद्धांतामध्ये काहीतरी त्रुटी होती नाहीतर इथे अशी एखादी गोष्ट होती जी आपल्याला पूर्णपणे अज्ञात होती, जिच्यामुळे हे गणित चुकत होतं. "<br /><br />थर्मन आपल्या जागेवरून उठला आणि शीरिनच्या शेजारी जाऊन उभा राहिला. खिडकीतून बाहेर दूरवर लगाशचं लालसर क्षितिज आणि क्षितिजावर पसरलेल्या जंगलांच्या पार्श्वभूमीवरचे सारो शहरातल्या इमारतींचे आकार दिसत होते. त्याला आता अस्वस्थ वाटायला लागलं. कसल्या तरी अज्ञात भितीने त्याला घेरायला सुरुवात केली. त्याने आकाशाकडे पाहिलं. बीटा अजूनही आकाशमाथ्यावर एखाद्या पाशवी अमंगळ बिंदूसारखा लालेलाल तळपत होता. <br /><br />"सर, पुढे काय झालं ते सांगताय ना? " तो हळूच म्हणाला.<br /><br />"त्यानंतर साधारण एक वर्षभर खगोलशास्त्रज्ञ या रहस्याची उकल करण्यासाठी धडपडत होते. त्यासाठी लोकांनी एकापेक्षा एक तर्क मांडले, अनुमाने काढली, हे सगळं एखाद्या सिद्धांतात बसवण्याचा प्रयत्न केला. पण हे सगळेच तर्क एकापेक्षा एक अतर्क्य आणि पटायला अवघड होते. अखेरीस ऍटनना एक कल्पना सुचली. या मुद्द्यावर आपल्या संप्रदायाची मदत घेण्याची. संप्रदायाचे सध्याचे प्रमुख सॉर ५ हे यातले तज्ज्ञ आहेत. त्यांनी आम्हाला बरीच माहिती दिली. त्यामुळे हा प्रश्न सुटायला खूपच मदत झाली. आणि एका संपूर्ण नवीन पद्धतीने हा प्रश्न ऍटननी सोडवला. "<br /><br />"समजा, आपल्या शेजारी असा एखादा ग्रह आहे, जो आपल्याला दिसू शकत नाही. तर? तो ग्रह असल्यामुळे स्वयंप्रकाशी नाही. आपल्या सहा सूर्यांचा प्रकाश परिवर्तित केल्यावरच तो दिसू शकेल. शिवाय, आपला लगाश जसा निळसर खडकांनी बनलेला आहे, तसाच हा ग्रहसुद्धा निळसर खडकांनी बनला असेल, तर आपल्या अवकाशात सतत पडत असलेल्या उजेडाच्या पुरामध्ये तांबड्या आकाशाच्या पार्श्वभूमीवरचा हा अस्पष्ट अंधुक धूसर ग्रह आपल्याला दिसूच शकणार नाही... हो की नाही? "<br /><br />थर्मनने पटकन एक शीळ घातली. "कसली भन्नाट कल्पना आहे ही.... "<br />"भन्नाट वाटतंय? मग हे घे.. जर हा ग्रह लगाशभोवती अशा गतीने, अशा कोनात आणि अशा कक्षेमध्ये फिरत असेल की ज्यामुळे लगाशच्या गणिती कक्षेतून भरकटण्याचं गणित सुटेल, तर? तर काय होईल? "<br /><br />थर्मनने आपली मान जोराने हलवली. <br />"कधी ना कधी हा ग्रह आपल्या कुठल्यातरी सूर्याच्या आणि आपल्या मध्ये येईल. " आता शीरिनने उरलेली सगळी बाटली एका घोटात रिकामी केली. <br />"तुमच्या बोलण्यावरून असं वाटतंय की हा सगळा नुसता तर्क नाहीये. हे सगळं प्रत्यक्षात घडत असलं पाहिजे.... " हताश होऊन एखादं सत्य मान्य करावं तसा थर्मन म्हणाला.<br />"हो. पण तो ज्या प्रतलामध्ये फिरतो, त्या प्रतलामध्ये फक्त एकच सूर्य आहे. " शीरिनने आकाशमाथ्याकडे बोटाने इशारा केला. "तो सूर्य म्हणजे बीटा. आणि हेही सिद्ध झालेलं आहे, की बीटाचं हे ग्रहण ज्या वेळी होतं, त्या प्रत्येक वेळेला आपल्या आकाशात अशी काही स्थिती असते, की त्या वेळी बीटा एकटाच आपल्या आकाशात असतो. बीटा आपल्यापासून सगळ्यात लांब अंतरावर असतो आणि आपला चंद्र आपल्यापासून सगळ्यात जवळ असतो. या ग्रहणाच्या वेळी चंद्राचा आकाशात दिसणारा व्यास बीटाच्या व्यासाच्या तब्बल सातपट असतो. हे ग्रहण जवळजवळ सहा तास, म्हणजे अर्ध्या दिवसापेक्षाही जास्त वेळ टिकतं. चंद्र बीटाला संपूर्णपणे झाकून टाकतो आणि त्याची सावली लगाशला संपूर्णपणे गिळून टाकते. हे बीटा - ग्रहण प्रत्येक दोन हजार एकोणपन्नस वर्षांनी एकदा होतं. "<br /><br />थर्मनचा चेहरा आता निर्विकार झाला होता. "हे सगळं मी छापायचंय का? "<br />शीरिनने मान डोलावली. "हो. हे बीटा - ग्रहण आणखी पाऊण तासात सुरू होईल. मग जगावर अंधाराचं साम्राज्य पसरेल. मग कदाचित हे तारे येतील. मग लोकांना वेड लागेल. आणि मग सगळं संपेल. एक वर्तुळ पूर्ण होईल.... "<br /><br />शीरिनच्या चेहऱ्यावर चिंता आणि गहन विचार यांच मिश्रण दिसत होतं. त्याच अवस्थेमध्ये त्याने पुढे बोलायला सुरुवात केली. "आम्हाला फक्त दोन महिने मिळाले पूर्वतयारी करण्यासाठी. इथे वेधशाळेत पुरेशी लोकंही नाहीत. शिवाय दोन महिन्यांमध्ये अख्ख्या लगाशला येणाऱ्या आपत्तीपासून वाचवणं, सावध करणं हे खरंच प्रचंड मोठं काम आहे. या कामासाठी कदाचित दोनशे वर्षंसुद्धा कमी पडतील... पण आमची सगळी कागदपत्रं, सगळ्या नोंदी छावणीत वसाहतीत ठेवल्या आहेत. शिवाय आज आम्ही या ग्रहणाची छायाचित्रे घेणार आहोत. या चक्राचं पुढचं आवर्तन हे सत्याच्या साथीनेच सुरू व्हायला हवं. असं झालं तरच भावी पिढ्यांना या क्षणाला तोंड देण्यासाठी तयारी करता येईल. पुरेसा वेळ मिळेल. आणि जेंव्हा पुढच्या बीटाग्रहणाचा दिवस येईल, तेंव्हा सगळी मानवजात त्या दिवसासाठी सज्ज असेल..... मला वाटतं हाही तुझ्या लिखाणातला एक मुद्दा असायला हवा. "<br /><br />खिडकीवरचा पडदा हलला आणि वाऱ्याची एक झुळूक आत आली. थर्मन खिडकीवर रेलून उभा राहिला. वाऱ्याने त्याचे केस भुरूभुरू उडत होते. खिडकीवर ठेवलेल्या त्याच्या हातांवर गडद लाल सूर्यप्रकाश पडला होता. अचानक तो मागे वळला. कसल्या तरी झटक्याने त्याने एकदम विचारलं, "काळोखात असं काय असतं, ज्याने आपल्याला वेड लागेल? "<br />आपल्या हातातल्या वाईनच्या बाटलीशी विमनस्कपणे चाळा करताकरता शीरीन स्वतःशीच हसला. " यंग मॅन, तू कधी काळोख पाहिलायस का? "<br />थर्मन मागच्या भिंतीला टेकून उभा राहिला. " नाही. कधीच नाही. पण काळोख कसा असेल याबद्दल कल्पना करणं सोपं आहे.... काळोख म्हणजे.. अं अं " बोलताबोलता तो आपल्या बोटांनी काहीतरी अमूर्त कल्पना पकडायचा प्रयत्न करत असल्यासारखा काही क्षण उभा राहिला. मग एकाएकी त्याचे डोळे चमकले... " काळोख म्हणजे प्रकाशाचा अभाव! एखाद्या गुहेत असतो तसा... "<br />"तू कधी एखाद्या गुहेत गेला आहेस का? "<br />" छे... कधीच नाही. "<br />" मला वाटलंच... परवा मी सहजच एक मी प्रयत्न करून पाहिला. तसा मी काही फार आत गेलो नव्हतो. मी जिथे उभा होतो तिथून गुहेचं तोंड दिसत होत. गुहेच्या तोंडातून प्रकाशाचं एक वलय दिसत होतं. माझ्या आजूबाजूला अगदी गडद अंधार होता. पण मी फार काळ गुहेमध्ये थांबू शकलो नाही. मी तिथून बाहेर प्रकाशाच्या दिशेने धावत सुटलो. माझ्यासारखा अगडबंब माणूस इतक्या जोरात पळू शकेल असं मला कधी वाटलं सुद्धा नव्हतं. "<br /><br />थर्मनच्या चेहऱ्यावर स्मिताची एक बारीक रेषा उमटली. " मी तुमच्या जागी असतो, तर मी नक्कीच तिथून पळून आलो नसतो. "<br />शीरिनने वैतागून एकदम थर्मनकडे पाहिलं.. " उगाचच बढाया मारू नकोस. हिंमत असेल, तर तो पडदा लावून टाक आत्ताच्या आत्ता"<br />" पडदे कशाला लावायचे? जेंव्हा आपल्याकडे एकाच वेळी चार - पाच सूर्य तळपत असतात तेंव्हा भगभगाट जरा कमी करण्यासाठी म्हणून पडदे लावणं वेगळं. आत्ता आकाशात एकच सूर्य असताना पडदे लावायची गरजच काय? "<br />" तेच तर बघायचंय ना... ते पडदे लावून घे आणि इकडे येऊन बस. "<br />"बरं... " असं म्हणत थर्मनने पडदा बंद करायची दोरी ओढली. त्याच्या जवळच्या रुंद खिडकीवरचे पडदे बंद झाले. दांडीवरच्या पितळी कड्या किणकिणल्या. खोलीत काळपट लाल रंगाची आभा पसरली. <br /><br />थर्मनच्या पावलांचा आवाज खोलीभर घुमला. पण टेबलाकडे जाताना वाटेतच तो एकदम थांबला. " मला काहीच दिसत नाहीये सर... तुम्ही कुठे आहात? "<br />"हातानी चाचपडावं लागेल तुला. तुझी वाट शोधावी लागेल. " शीरिनने अस्वस्थपणे त्याला सांगितलं.<br />" सर, मला काहीच दिसत नाहीये... कुठे आहात तुम्ही सर? " थर्मनला धाप लागली होती.<br />"मग? तुला काय वाटलं होतं? आता असं कर, इकडे ये आणि खुर्चीत बस. " अंधारातून जरा दरडावणीच्या सुरात आज्ञा झाली. अंधारात पावलांचा आवाज घुमला. थांबत थांबत, सावकाशपणे ती पावलं टेबलाच्या दिशेने आली. कोणीतरी खुर्चीवर अडखळलं. अंधारातून एक बारीकसा आवाज फुटला.. " हुश्श... पोचलो एकदाचा.... "<br />"कसा वाटला हा अनुभव तुला? आवडला? "<br />"छे छे! आजिबातच नाही. मला तर असं वाटतंय की सगळ्या भिंती... सगळ्या भिंती माझ्यावर चालून येतायत... मला दोन्ही हातांनी त्यांना अडवायचंय.. पण मला वेडं झाल्यासारखं वाटत नाहीये... आणि मगाशी वाटणारी अस्वस्थताही आता बरीच कमी झाली आहे. "<br />" ठीक आहे. आता ते पडदे उघडून टाक"<br /><br />पुन्हा एकदा अंधारात पावलांचा आवाज घुमला. सावकाश एकेक पाऊल टाकत थर्मन खिडकीशी पोचला. मग पडदा सळसळला. <br />थर्मनने पडद्याची दोरी ओढली. पडदा सरसरत मागे सरकल्याचा आवाज झाला. तो आवाज कुठल्याही सिंफनीपेक्षाही अधिक कर्णमधुर होता... आणि मग खोली पुन्हा एकदा तांबड्या प्रकाशाने नाहून निघाली. <br /><br />थर्मनने खिडकीबाहेर तेजाने तळपणाऱ्या सूर्याकडे एक विजयी कटाक्ष टाकला. शीरिनने आपल्या हाताने कपाळावर आलेला घाम पुसला आणि तो म्हणाला, "एका अंधाऱ्या खोलीतच आपली ही अवस्था झाली.... "<br />"पण हे सगळं अगदीच असह्य वाटलं नाही.... " थर्मन पुटपुटला. <br />"हम्म्म एखाद्या खोलीत हे इतकं असह्य वाटणार नाही. पण तू कधी जंगलोरच्या शताब्दी-जत्रेमध्ये गेलायस का? "<br />"नाही... मला तिथे जायला जमलंच नाही. फक्त एका जत्रेसाठी सहा हजार मैल लांब जाणं माझ्या जिवावर आलं. "<br /><br />" मी गेलो होतो. तुला माहितीये का? तिथल्या ऍम्यूझमेंट पार्कमध्ये एक जादूचा बोगदा होता. जत्रा सुरू झाल्यापासून पहिला एक महिनाभर तर त्याने लोकप्रियतेचे सगळे उच्चांक मोडले होते... "<br />"हो. मी ऐकलंय त्याच्याबद्दल... पण नंतर त्या बोगद्यावरून काहीतरी वाद झाला होता ना? "<br />"वाद असा नाही झाला... पण कुरबुरी झाल्या. अर्थातच त्यांच्यावर पडदा पाडला गेला . तो जो बोगदा होता, त्याची गंमत माहितीये तुला? एक किलोमीटर लांबीचा साधा बोगद्यासारखा बोगदा होता तो. पण त्याच्या आत एकही दिवा नव्हता. तिथे जाणाऱ्यांना एका टप नसलेल्या डब्यामध्ये बसवलं जात असे. एका टोकाकडून निघालं की पलिकडच्या टोकाला जायला पंधरा मिनिटे लागायची. सलग पंधरा मिनिटे मिट्ट काळोखातून प्रवास करायची ती फेरी तुफान लोकप्रिय झाली. पण नंतर ती बंद करावी लागली. "<br />"लोकप्रिय झाली? "<br />" साधीसुधी नाही. अमाप लोकप्रिय झाली. गंमत म्हणून एखाद्या भीतीदायक गोष्टीला सामोरं जाण्यामध्ये एक प्रकारचा थरार असतो. जन्माला आल्यापासून माणसाला कळत-नकळत तीन प्रकारच्या गोष्टींबद्दल भय वाटत असतं. ती त्याची सहजप्रवृत्ती असते. मोठ्या आवाजाचं भय, धडपडण्याचं भय आणि अंधाराचं भय. एखाद्याची मजा करायची असेल तर अचानक त्याच्या समोर जाऊन मोठा आवाज केला जातो तो याचमुळे. अनपेक्षितपणे मोठ्ठा आवाज कानावर आदळला की दचकायला होतं आणि समोरच्याला हसू येतं. आपल्याला एखाद्या रोलरकोस्टरमध्ये बसायला आवडतं तेही याचमुळे . जादूचा बोगदा इतका लोकप्रिय होण्यामागेही हेच कारण होतं..... आणि बोगद्यातल्या फेऱ्या बंद होण्यामागेही हेच कारण होतं. लोक भीतीने थरकाप झालेल्या, अर्धमेल्या अवस्थेमध्ये बोगद्यातून बाहेर यायला लागले. आणि तरीही पैसे भरून हा थरार अनुभवण्यासाठी धडपडणाऱ्यांची संख्या खूप मोठी होती. " <!--pagebreak--><br />" बरोबर... आता आठवलं मला... काही लोक त्या फेरीदरम्यानच मरण पावले होते ना? ती फेरी बंद केल्यावर असं काहीतरी कानावर येत होतं खरं... "<br />शीरिनने नकारार्थी मान हलवली. हाताच्या एकाच झटक्याने थर्मनचं म्हणणं उडवून लावत तो म्हणाला, " दोनतीन लोक मेले. त्याचं काही फार महत्त्व नाही. गेलेल्या लोकांच्या कुटुंबियांना नुकसानभरपाई देऊन गप्प करण्यात आलं. जंगलोर शहराच्या महानगरपालिकेलाही गप्प बसवण्यात आलं. जत्रेच्या संचालकांचं असं म्हणणं होतं, की हृदयावर पडलेला ताण सहन करू न झाल्यामुळे कमकुवत मनाच्या लोकांच्या बाबतीत असं होऊ शकतं, पण हे लोक त्यांच्या स्वतःच्या जबाबदारीवर त्या फेरीत बसले होते. आणि असं पुन्हा होऊ नये म्हणून योग्य ती खबरदारी घेतली जाईल. मग त्यांनी फेरीत जाण्यापूर्वी प्रत्येक माणसाची तपासणी करायला सुरुवात केली. याचा परिणाम म्हणून त्यांच्याकडे लोकांची अगदी रीघच लागली. "<br /><br />"बरं! असं असेल तर... "<br />"नाही. याला अजून काही बाजू आहेत. काही काही वेळेला लोक त्या फेरीतून पूर्णपणे ठणठणीत अवस्थेत परतायचे. पण नंतर ते कुठल्याच इमारतीत जाऊ शकत नसत. मग ती इमारत राजवाडा असो, ऑफिस असो, झोपडी असो , चित्रपटगृह असो की एखादा तंबू.... "<br />थर्मन गडबडला. " याचा अर्थ, त्या लोकांना उघड्या मैदानातून कुठल्याही बंदिस्त जागेत जाता येत नव्हतं ? मग ते लोक झोपायचे कुठे? "<br />"बाहेर जमिनीवर... आकाशाखाली. "<br />"त्यांना पकडून खोलीत बंद का नाही केलं? "<br />" केलं ना... पण या लोकांना बळजबरीने एखाद्या खोलीत न्यायचा प्रयत्न केलाच, तर त्यांना एकदम झटका येई. ते हिंसक होत. आणि समोर दिसेल त्या भिंतीवर आपलं डोकं जोरजोरात आपटायला लागत. या लोकांना खोलीत ठेवायचं तर त्यांना बांधून तरी ठेवावं लागे, किंवा झोपेच्या गोळ्या तरी द्याव्या लागत असत."<br />"ते लोक ठार वेडे झाले असले पाहिजेत. "<br />"बरोबर. त्या फेरीतल्या दर दहा माणसांपैकी किमान एका माणसाची अशी अवस्था होत असे. मग त्यांनी आम्हा मानसोपचार तज्ज्ञांकडे मदत मागितली. आम्हाला यात एकच उपाय माहीत होता, तो आम्ही त्यांना सांगितला. आम्ही ती फेरी बंद करायला लावली. " शीरिनने आपले हात समोरच्या टेबलावर पसरले.<br /><br />अखेरीस थर्मनने विचारलं, " या सगळ्या लोकांना नक्की झालं काय होतं? "<br />"तू मगाशी म्हणालास ना, की अंधारात या भिंती तुझ्यावर चालून येतायत असं तुला वाटत होतं? या लोकांच्या बाबतीत तसंच झालं होतं. आपल्याला अंधाराची भीती वाटते ना, तिला मानसशास्त्रात 'क्लॉस्ट्रोफोबिया' किंवा बंद जागांचं भय असं म्हणतात. आपल्याला अंधाराची भीती वाटते कारण अंधार आणि बंदिस्त जागा यांचा एकमेकांशी अगदीच जवळचा संबंध आहे. त्यामुळे एका गोष्टीबद्दल वाटणाऱ्या भीतीमध्ये दुसऱ्या गोष्टीची भीतीही ओघाने येतेच. "<br />"पण मग त्या बोगद्यातून बाहेर आलेल्या लोकांचं काय? "<br /> "त्या लोकांना सलग पंधरा मिनिटे अंधारात काढावी लागली होती. दुर्दैवाने त्यांना त्या क्लॉस्ट्रोफिबियाचा परिणाम सहन होऊ शकला नाही. पंधरा मिनिटं प्रकाशिशिवाय काढायला लागणं हा कालावधी पुरेसा मोठा आहे. दोन तीन मिनिटातच तुझी चांगली वाट लागली होती. हो ना? त्या लोकांच्या बाबतीत जे काही झालं , त्याला आम्ही क्लॉस्ट्रोफोबिक फिक्सेशन असं म्हणतो. त्यांच्या मनातली अंधाराबद्दलची भिती आणि बंदिस्त जागांबद्दलची भिती या भावनांनी त्यांच्या मनाचा कायमचा ताबा घेतला होता. फक्त पंधरा मिनिटांच्या अंधाराचा हा असा परिणाम होतो. "<br /><br />थर्मनच्या कपाळावर आठ्यांचं जाळं पसरलं. " माझा नाही विश्वास बसत यावर... "<br />"विश्वास बसत नाहीये की विश्वास ठेवायचा धीर होत नाहीये? जरा खिडकीबाहेर बघ काय दिसतंय... " शीरीन आता अगदी दरडावणीच्या सुरात बोलत होता. थर्मनने बाहेर नजर टाकली. पण त्याच्याकडे लक्ष न देता शीरिनने आपलं बोलणं पुढे सुरू ठेवलं.<br />"समजा आता खिडकीबाहेर काळोख पसरला आहे. अगदी किर्र अंधार. नजर पोचेल तिथवर फक्त काळ्या अंधाराचा अंमल आहे. काळं आकाश आणि अंधाराने गिळून टाकलेला आसमंत. आणि मग हे जे काय 'तारे' आहेत, ते दिसायला लागले आहेत... अशी कल्पना करणं तरी तुला जमेल का?"<br />"अं .. हो" थर्मन बोलताना अडखळला.<br /><br />कसल्यातरी आवेशात शीरिनने आपला हात टेबलावर जोरात आपटला. "खोटं बोलतोयस तू. जशा अनंत काळ किंवा अनंत अंतराच्या कल्पना तुझ्या मेंदूसाठी अमूर्त आहेत, तशीच ही कल्पनाही तुझ्यासाठी अमूर्त आहे. या विषयावर गप्पा मारणं सोपं सलं, तरी ही गोष्ट म्हणजे नक्की काय आहे हे तुला समजणं तुझ्या मेंदूच्या कुवतीबाहेरचं आहे. सत्याच्या कणभर जवळ गेलास तर तुला अस्वस्थ वाटायला लागलं. आता जेंव्हा पूर्ण सत्याला सामोरं जायची तुझ्यावर वेळ येणार आहे, तेंव्हा त्या अवस्थेचा ताळेबंद लावतालवता तुझा मेंदू पुरता भंजाळून जाणार आहे. तुला कायमचं वेड लागणार आहे. ठार वेड. अगदी खात्रीने. "<br /><br />शीरिनच्या आवाजात एकाएकी अपार खिन्नता आली. " ज्ञानाकडे , सत्याकडे जायची दोन हजार वर्षांची तडफड पुन्हा एकदा वाया जाणार आहे. उद्या लगाशवर धडक्या अवस्थेतलं एकही ठिकाण शिल्लक नसेल. " <br />जरा भानावर आल्यावर थर्मन म्हणाला, " हे मात्र माझ्या डोक्यावरून गेलं. आकाशत एकही सूर्य शिल्लक नाही म्हणून मला आणि सगळ्याच माणसांना वेड लागेल हे एकवेळ मान्य केलं, तरी सुद्धा, या गोष्टीमुळे शहरंच्या शहरं बेचिराख कशी होतील हे काही आपल्याला समजत नाही. "<br /><br />शीरीन आता चांगलाच चिडला होता. "मूर्ख माणसा, तुझ्या आजूबाजूला सगळीकडे अंधार पसरल्यावर जिवाच्या करारावर तुला कोणती गोष्ट हवीशी वाटायला लागेल? उजेड! मागचापुढचा विचार न करता प्रकाश मिळवण्यासाठी जे काही सुचेल ते तू करायला लागशील. हो ना? "<br />"हो लागीन. मग? "<br />"तुला प्रकाश कसा मिळेल? "<br />" मला नाही माहीत... "<br />"जर सूर्याचा प्रकाश मिळत नसेल, तर प्रकाश मिळवण्याचा सगळ्यात सोपा मार्ग कोणता? "<br />"ते मला कसं कळणार? "<br /><br />एव्हाना ते दोघे एकमेकांच्या समोरासमोर, एकमेकांवर चाल करण्याच्या पवित्र्यात उभे होते.<br />"अशा वेळी प्रकाश मिळवण्याचा सगळ्यात सोपा मार्ग म्हणजे एखादी गोष्ट जाळायची. तू कधी जंगलात लागलेला वणवा पाहिलायस ? कधी चुलीवर स्वयंपाक केलायस? चुलीतून फक्त उष्णताच नाही मिळत. प्रकाशही मिळतो. अंधारात माणसं प्रकाश मिळवणार आहेत. "<br />"लाकडं जाळून? "<br />" लाकडं? लाकडं अशी सहज मिळतात का? लाकडांच्या ऐवजी त्यांच्या हाताला जे जे म्हणून लागेल ते ते सगळं ते जाळत सुटणार आहेत. लगाशवरची प्रत्येक वस्ती पेटणार आहे. "<br /><br />ते दोघंजण काही क्षण एकमेकांकडे त्वेषाने बघत उभे राहिले. जणू काही ही त्यांच्यातल्या शक्तीचीच परीक्षा होती. पण मग थर्मन मागे हटला. त्याला धाप लागली होती. शेजारच्या खोलीतून अचानक कसलातरी आवाज यायला लागला होता, पण थर्मनच्या तो खिजगणतीतही नव्हता.<br />शीरीन म्हणाला, " बहुतेक यिमो आणि फारो आलेत. हा यिमोचा आवाज आहे. " शीरिनने आपला आवाज प्रयत्नपूर्वक शांत केला आहे हे कळत होतं. "चल, बघू या काय प्रकार आहे तो..<br />"हो चला. " थर्मन म्हणाला. त्याने मनोमन काहीतरी झटकून टाकायचा प्रयत्न केला. वातावरणातला ताण निवळला.<br /><br />शेजारच्या खोलीतून जोरजोरात संभाषणांचे आवाज येत होते. ते दोघे आत शिरले. त्या खोलीत मधोमध दोन तरुण मुलं उभी होती. त्यांना त्यांचे ओव्हरकोट काढण्याचीही सवड न देता, वेधशाळेतल्या बाकी लोकांनी त्यांच्यावर प्रश्नांच्या फैरी झाडल्या होत्या आणि रणांगणातल्या मुरारबाजीसारखे ते दोघं त्या चौफेर हल्ल्याला तोंड देत होते.<br /><br />ऍटन एकदम तीरासारखे आत घुसले. जाब विचारावा तसं त्यांनी त्या दोन तरुण मुलांना विचारलं, " कुठे होतात? पत्ता काय तुम्हा दोघांचा? आता फक्त अर्धा तास राहिला आहे आपल्या हातात... काही शुद्ध आहे की नाही? "<br /><br />फारो २४ एका खुर्चीवर बसला आणि आपले तळहात त्याने जोरात एकमेकांवर घासले. बाहेरच्या गार वाऱ्यातून आल्यामुळे त्याचे गाल लालबुंद झाले होते. तो म्हणाला, " मी आणि यिमो आमचा स्वतःचाच एक लहानसा प्रयोग करून बघत होतो. कृत्रिमरित्या अंधार करून त्यातून ताऱ्यांच्या प्रकाशासारखा प्रकाश पाडता येईल अशी व्यवस्था करून बघायचा आमचा विचार होता. थोडीशी पूर्वकल्पना मिळाली तर बघावी म्हणून आम्ही हा उद्योग केला. "<br /><br />त्यांच्या आजूबाजूला खुसपूस झाली. ऍटनचे डोळे अचानक चमकले. सावध झाले. "तुम्ही आधी यातलं काहीच मला बोलला नाहीत. कसा काय जमवलात हा प्रयोग तुम्ही? "<br />"बऱ्याच दिवसांपासून माझ्या आणि यिमोच्या मनात ही कल्पना घोळत होती. आम्ही आमच्या फावल्या वेळात तिच्यावर काम करत होतो. यिमोच्या माहितीत एक जागा होती. शहराच्या जुन्या गावभागात एक एकमजली घर आहे. त्याचं छप्पर एखाद्या घुमटासारखं आहे. तिथे पूर्वी कसलं तरी संग्रहालय होतं बहुतेक. पण ते जाऊ दे. तर ते घर आम्ही विकत घेतलं. "<br /><br />"तुम्हा दोघांकडे एवढे पैसे कुठून आले? " ऍटननी विचारलं. <br />"आमच्या खात्यात तेवढे पैसे होते. आम्हाला त्यासाठी २००० दमड्या खर्ची घालाव्या लागल्या. " यिमो ७० म्हणाला. आणि मग स्वतःच कबुलीजबाब दिल्यासारखी त्याने पुस्ती जोडली, " तशीही अजून अर्ध्या तासानी २००० दमड्यांची किंमत २००० कागदाच्या कपट्यांपेक्षा जास्त नसेल ना. "<br /><br />" म्हणूनच पैशांचा विचार न करता आम्ही ते घर घेतलं. मग त्यात शक्य तितका चांगला काळोख निर्माण करायला म्हणून आम्ही त्याच्या छतापासून पायापर्यंत काळ्या मखमली कापडाचं एक आवरण तयार केलं. मग आम्ही छपराजवळ मखमलीच्या कापडाला आणि नंतर छपरालाही गोल भोकं पाडली. त्या सगळ्या भोकांवर धातूच्या झडपा बसवल्या. भिंतीवरच्या एका कळीच्या मदतीने त्या झडपांची उघडझाप करायची सोय आम्ही करून घेतली. यासाठी आम्हाला पैसे खर्च करावे लागले. काही सुतार आणि गवंड्यांची मदत घ्यावी लागली. पण अर्थातच पैशाला काहीच किंमत नव्हती आमच्या दृष्टीने. शेवटी आम्ही एक अशी यंत्रणा उभी केली ज्यामुळे आम्हाला त्या घराच्या छपरातून ताऱ्यांच्या प्रकाशासारखा प्रकाश मिळेल. "<br /><br />एका दमात हे एवढं सगळं बोलल्यावर श्वास घ्यायला तो क्षणभर थांबला. तिथे पसरलेल्या शांततेतून ऍटन म्हणाले, "तुम्हाला असं खाजगी संशोधन करायला परवानगी नाहीये.. "<br />त्यांचं बोलणं मध्येच थांबवत फारो म्हणाला, " हो आम्हाला माहितेय सर. पण खरं सांगू का? यिमो आणि मी, आम्हाला दोघांनाही सारखं वाटत होतं की अशा प्रकारचा प्रयोग करणं धोकादायक ठरू शकतं. शीरिनचं या बाबतीतलं म्हणणं आम्हाला ठाऊक आहे. त्यामुळे आम्हाला दोघांनाही वेड लागू शकतं याची आम्हाला कल्पना होती. त्यामुळे आम्ही दोघांनीच हा धोका पत्करायचा असं आम्ही ठरवलं. जर आम्ही वेड न लागता यातून बाहेर आलो असतो, तर आम्हाला काळोखाच्या परिणामांपासून अलिप्त होण्याचा मार्ग शोधायचा होता. एकदा ते जमलं असतं तर आम्ही तुम्हाला सगळ्यांनाही यात सामील करून घेतलं असतं. पण आम्हाला वाटलं होतं तसं काहीच झालं नाही... "<br /><br />"का? काय झालं? " -ऍटन.<br /><br />आता यिमोने बोलायला सुरुवात केली. "आम्ही दारं बंद केली आणि पूर्ण काळोखात जाऊन उभे राहिलो. आमचे डोळे अंधाराला सरावायला जरा वेळ लागला. पूर्ण काळोख फार विचित्र असतो. असं वाटतं की सगळ्या भिंती आणि छपर आपल्याकडे धावत येतायत आपल्याला गिळून टाकायला. पण थोड्या वेळाने आम्हाला ते सरावाचं झालं. मग आम्ही त्या छपरातल्या झडपा उघडल्या. खोलीच्या छपरातून प्रकाशाचे लहानलहान पुंजके चमकायला लागले. "<br /><br />"मग पुढे? "<br /><br />"पुढे काहीच नाही. काहीच झालं नाही. हा प्रकार सगळ्यात विचित्र होता. भोकं असलेल्या छपरापेक्ष वेगळं असं तिथे काहीच दिसलं नाही की जाणवलं नाही. आम्ही हा उद्योग बरेच वेळा करून पाहिला. त्यातच आमचा इतका वेळ गेला. पण काहीच घडलं नाही... "<br /><br />तिथे स्मशानशांतता पसरली. नकळत सर्व नजरा शीरिनकडे वळल्या. तो तोंडाचा आ वासून एका खुर्चीवर स्तब्ध बसला होता. <br /><br />थर्मनने सर्वात आधी बोलायला सुरुवात केली. "शीरिन, याचा अर्थ काय आणि याचा तुमच्या सगळ्या स्पष्टीकरणावर काय परिणाम होईल हे तुम्हाला कळतंय ना? " त्याच्या चेहऱ्यावरून समाधान आणि आनंद ओसंडून वहात होता. <br />शीरिनने हाताने त्याला थांबवलं. " एक मिनिट, मला याचा जरा विचार करू दे. " त्याने आपली बोटं मोडली. आणि अचानक त्याने वर पाहिलं. त्याच्या चेहऱ्यावर कणभरही आश्चर्य दिसत नव्हतं. त्याने बोलायला सुरुवात केली, " बरोबरच आहे... "<br /><br />पण त्याला आपलं वाक्य पूर्ण करता आलं नाही. त्या इमारतीच्या वरच्या भागातून कसलातरी आवाज आला. बीनाय त्या आवाजाने दचकून एकदम उभा राहिला आणि काय गडबड आहे हे बघायला आवाच्या दिशेने त्याने धाव घेतली. बाकीचे लोकही त्याच्या मागोमाग धावत सुटले.<br /><br />पुढच्या गोष्टी एकामागोमाग एक इतक्या त्वरेने घडल्या की बास! वरच्या घुमटामध्ये मोठ्यामोठ्या फोटोग्राफिक प्लेटसचे तुकडे इतस्ततः पडले होते. एक माणूस ओणव्याने वाकून त्या प्लेटसजवळा काहीतरी करत होता. हा प्रकार पाहताक्षणी संतापाने बीनायने एकदम धाव घेतली आणि त्याच्या गळ्यावर एक जबरदस्त पोलादी पकड घेतली. तोवर बाकीचे लोकही तिथे येऊन पोचले. आणि मग एकामागोमाग एक लोकांनी येऊन त्या माणसाला धरलं. झटापटीचे आवाज आले आणि अर्धा डझन माणासांनी त्या घुसखोराला जणू काही गिळून टाकलं. <br /><br />ऍटन सगळ्यात शेवटी आले. दम खात ते म्हणाले, "सोडा त्याला. "<br />नाखुशीनंच त्या लोकांनी घुसखोराला सोडलं. त्याला दम लागला होता. त्याचे कपडे फाटले होते आणि त्याच्या कपाळावर जखम झाली होती. इतर लोकांनी त्याचे दोन्ही हात धरून त्याला उभं केलं. त्या घुसखोराने लांब दाढी राखलेली होती. तिला विशिष्ट कोनात वळवलेलं होतं. ही दाढी म्हणजे संप्रदायाची खूण होती. बीनायने त्याची गचांडी धरली आणि त्याला जोरजोराने हलवलं. <br /><br />"काय रे कुत्र्या, या फोटोग्राफिक प्लेटसशी काय करत होतास तू? तुला काय वाटलं? ... "<br /><br />" मला नकोच आहेत तुमच्या प्लेटस. त्या चुकून पडल्या खाली... " संप्रदायी म्हणाला. <br /><br />तो पलिकडे ठेवलेल्या कॅमेऱ्यांकडे जळजळीत नजरेने बघत होता. तो कुठे पाहतो आहे हे लक्षात आल्यावर बीनाय आणखी संतापला. "अच्छा ... बच्चमजी, हे कॅमेरे नष्ट करायचा डाव होता काय तुझा! तसं असेल तर तुझ्या हातून फोटोग्राफिक प्लेटस फुटल्या हे तुझं सुदैवच म्हणायला हवं. जर का तू एकाही कॅमेऱ्याला हात जरी लावला असतास ना, तर मी तुझे हाल हाल करून तुला ठार मारलं असतं. पण हरकत नाही..." असं म्हणत त्याने आपल्या हाताची मूठ वळली आणि त्याच्या चेहऱ्याच्या दिशेने उगारली. <br /><br />ऍटननी त्याच्या बाहीला धरलं. "पुरे बीनाय. बास झालं. सोड त्याला "<br /><br />बीनाय संतापाने थरथरत काही क्षण तसाच उभा राहिला . अखेर त्याने आपला उगारलेला हात खाली घेतला. त्याला बाजूला करून ऍटन स्वतः त्याच्या समोर उभे राहिले. "तू लाटिमर आहेस ना? "<br /><br />त्या घुसखोराने कमरेत झुकून अभिवादन केलं पण त्यात नम्रतेपेक्षा गुर्मीचा ताठाच अधिक होता. मग आपल्या कमरेजवळ लावलेल्या बिल्ल्याकडे निर्देश करून तो म्हणाला, " हो मीच लाटिमर२५, लॉर्ड सॉर ५ यांचा उजवा हात. "<br />"गेल्या आठवड्यात जेंव्हा लॉर्ड सॉर इथे आले होते तेंव्हा त्यांच्यासोबत तूही आला होतास. बरोबर? <br /><br />लाटिमरने पुन्हा एकदा कमरेत झुकून अभिवादन केले.<br /><br />"हम्म... काय हवंय तुला? "<br />" मला हवी असलेली गोष्ट तुम्ही आपणहून राजीखुशीने मला देऊ शकणार नाही."<br />"तुला सॉर५ यांची पाठवलंय का? की तुझा तूच आलायस? "<br />"या प्रश्नाचं उत्तर मी देणार नाही. "<br />"तू एकटाच आलायस की अजून काही लोक येऊ घातलेत? "<br />"याही प्रश्नाचं उत्तर मी देणार नाही. "<br /><br />ऍटननी आपल्या घड्याळाकडे एक नजर टाकली आणि तेम्हणाले, " आत्ता या घडीला सॉरसाहेबांना काय हवंय माझ्याकडून? ठरल्याप्रमाणे सगळ्या अटी तर मी यापूर्वीच पूर्ण केल्या आहेत. "<br /><br />लाटिमर नुसताच हसला. काहीच बोलला नाही. <!--pagebreak--><br />ऍटन आता चिडले होते. "मी त्यांच्याकडे गेलो होतो माहितीची याचना करायला. अशी माहिती, जी संप्रदायाखेरीज दुसरीकडून कुठूनही मिळू शकत नाही. ही माहिती तुम्ही लोकांनी मला दिली याबद्दल मी तुमचा ऋणी आहे. या माहितीचा मोबदला म्हणून मी तुमची मतप्रणाली सिद्ध करून द्यायची असं ठरलं होतं. त्याप्रमाणे मी ती दिलीही. "<br /><br />"बुक ऑफ रिव्हिलेशन्समध्ये लिहिलेल्या गोष्टी स्वयंसिद्ध आहेत. त्या सिद्ध करायची काही गरजच नाही" किंचित गर्वोद्धतपणे लाटिमर म्हणाला.<br /><br />" हो पण त्या गोष्टी स्वयंसिद्ध आहेत त्या फक्त तुमच्या संप्रदायातल्या लोकांसाठी. माझ्या बोलण्याचा विपर्यास करू नकोस. तुमच्या मतप्रणालीला विज्ञानाचं पाठबळ मिळवून देईन असं मी कबूल केलं होतं. आणि तसं ते मी दिलं आहे. "<br /><br />लाटिमरचे डोळे संतापाने बारीक झाले. त्याच्या मुद्रेवर तुच्छतेचा भाव प्रकट झाला होता. " हो दिलंत ना! दिलंत तुम्ही पाठबळ. पण ते देतानाही तुम्ही एखाद्या कोल्ह्यासारखा धूर्तपणा केलात. तुमच्या मल्लिनाथीमुळे आमची मतप्रणाली सिद्ध झाली खरी, पण ती अशा पद्धतीनं की तिची गरजच संपुष्टात आली. जगबुडीचा अंधार आणि प्रकट होणारे तारे, यांना तुम्ही एखाद्या नैसर्गिक गोष्टीचं रूप दिलंत आणि त्यांच सगळं धार्मिक महत्त्व संपुष्टात आलं. हा आमच्या देवाचा अपमान आहे. "<br /><br />"असला तर असला. मी काही मुद्दामून कोणाचा अपमान केलेला नाही. ज्या गोष्टी सत्य आहेत त्या आहेतच. त्या तशाच सांगायला हव्य्यात... "<br />"जे तुम्हाला सत्य वाटतंय, त्या खरं म्हणजे थापा आहेत सगळ्या. अगदी शुद्ध फसवणूक आहे ही"<br /><br />ऍटनने संतापाने आपले पाय जमिनीवर आपटले. "सत्याबित्याबद्दल तुला काय रे ठाऊक ? "<br />"मला सगळं माहितेय.... " लाटिमर हे वाक्य असं म्हणाला की जणू काही या घोषणेनंतर कुणी काही बोलूच शकत नाही. <br /><br />ऍटनचा चेहरा संतापाने जांभळा पडला. बीनायने मध्येच काहीतरी बोलायचा प्रयत्न केला पण त्याला तोंडातून अक्षरही काढू न देता ऍटन एकदम कडाडले, "मग सॉर ५ महाराजांचं काय म्हणणं आहे? त्यांना अजूनही असं वाटतंय का, की जगावर कोसळणाऱ्या संकटातून पसरणार्‍या वेडाच्या लाटेतून लोकांना वाचवण्यासाठी आम्ही जगाला सावध करतोय ते चुकीचं आहे? आम्ही कोट्यवधी लोकांच्या आत्म्यांना संकटात लोटतो आहोत? जा जाऊन सांग त्यांना. म्हणावं आम्हाला आमच्या प्रयत्नांना फारसं यश आलेलं नाहीये. "<br /><br />"पण तुम्ही असा प्रयत्न करून मुळातच फार मोठं नुकसान केलंय. आणि आता ही वैज्ञानिक उपकरणं वापरून या प्रकराची माहिती गोळा करण्याचे तुमचे हे सैतानी चाळे तातडीने बंद पाडायला हवे आहेत. ताऱ्यांच्या मर्जीपुढे आपलं काही चालत नाही. आपण ताऱ्यांच्या इच्छेचा मान राखायलाच हवा. मला दुःख फक्त याच गोष्टीचं आहे, की माझ्या वेंधळेपणामुळे तुमच्या या उपकरणांचा नायनाट करायचं काम माझ्या हातून पूर्ण होऊ शकलं नाही"<br /><br />ऍटन म्हणाले, " त्याचा फारसा उपयोग झाला नसता. कारण आज शेवटच्या क्षणांमध्ये जी काही निरीक्षणं आम्ही नोंदवू ती वगळल्यास आमची सगळी माहिती आमच्या छावणीमध्ये सुरक्षित ठेवण्यात आलेली आहे. तिला तुम्ही हात लावू शकणार नाही. " ते खिन्नपणे हसले. " तू अनधिकृतपणे इथे घुसलेला एक घुसखोर आहेस, गुन्हेगार आहेस आणि या सगळ्या वादामध्ये ही गोष्ट विसरून चालणार नाही. "<br /><br />त्यांच्या मागे उभ्या असलेल्या दोघांजणांकडे वळून ते म्हणाले, "पोलिसांना बोलवा. लौकर "<br /><br />" ऍटन, अहो तुम्हाला झालंय तरी काय? आपल्याकडे एवढा वेळच नाहीये. हे प्रकरण मला हाताळू द्या... " गर्दीतून पुढे येत शीरिन म्हणाला.<br /><br />"शीरिन, माकडचेष्टा करायची ही वेळ नव्हे. हे प्रकरण मला माझ्या पद्धतीने हाताळू दे. शिवाय, याच्यासारखंच तुलाही इथे थांबायचं काही कारण नाहीये हे लक्षात ठेव."<br /><br />शीरिनचा चेहरा वेदनेने पिळवटल्यासारखा झाला. "बीटाचं ग्रहण सुरू व्हायला काही मिनिटंच उरल्येत. आता आपण पोलिसांना कशाला बोलवत बसायचं? ते इथे कधीच पोचू शकणार नाहीयेत. शिवाय हा माणूस इतका शहाणा नक्कीच वाटतो आहे की तो इथे शांत बसेल आणि आणखी काही गडबड करणार नाही. वाटल्यास आपण तशी शपथ घ्यायला लावू या त्याला "<br /><br />लाटिमर एकदम म्हणाला, "ते शपथेचं वगैरे काही मला सांगू नका. मी असलं काहीही करणार नाही. तुम्हाला काय हवं ते तुम्ही खुशाल करा. माझ्या शब्दावर विश्वास वगैरे ठेवत बसू नका, कारण माझं इथलं काम पूर्ण करण्यासाठी जी संधी मिळेल ती मी आजिबात वाया घालवणार नाही. खरं तर, तुम्ही पोलिसांना बोलवाच. "<br /><br />लाटिमरकडे बघून शीरिन हसला. " तू अगदी दिल्या शब्दाला जागणारा आहेस नाही का! पण असं बघ, की तिकडच्या खिडकीत एक तरूण धट्टाकटा माणूस बसलाय. त्याची पकड पोलादी आहे आणि तो बराच चपळही आहे. शिवाय तोही तुझ्यासारखाच बाहेरचा माणूस आहे. एकदा बीटाग्रहण सुरू झालं, की तुझ्यावर नीट लक्ष ठेवण्याशिवाय त्यालाही दुसरा काही उद्योग नाहीये. आणि वयाबरोबर चपळाई जरा कमी झाली असली, तरी एखाद्या माणसाची गठडी वळणं मला मुळीच अवघड नाही. तेंव्हा आता बर्‍या बोलाने मी सांगतो तसं करायचं. " <br /><br />लाटिमरने काहीतरी बोलायचा प्रयत्न केला. पण शीरिन पुढे म्हणाला, " बीटाग्रहणाला सुरुवात झाली, की थर्मन आणि मी तुला घेऊन पलिकडच्या खोलीत जाऊ. तिथे एकही खिडकी नाहीये आणि तिला बाहेरच्या बाजूल एक भलंथोरलं कुलूप पण आहे. हे ग्रहण संपेपर्यंत तुला तिथेच बसायचं आहे. कळलं?"<br /><br />"उत्तम आहे. तारे प्रकट झाल्यावर नक्की काय होणार हे तुमच्याइतकंच मलाही माहित्ये. जेंव्हा हा सगळा गोंधळ संपेल तेंव्हा माझी सुटका करायला कोणाचंच डोकं ठिकाणावर नसेल. त्या कपाटात बसून मला गुदमरल्यामुळे मरण येईल किंवा उपासमारीने तरी मरण येईल असंच ना? तुमच्यासारख्या शास्त्रज्ञांकडून दुसरी अपेक्षा तरी काय करायची म्हणा... पण असं असलं तरी मी काही तुम्हाला शब्द देणार नाही कारण काही झालं तरी हा माझ्या तत्त्वाचा प्रश्न आहे. आणि आता या गोष्टीवर मला मुळीच चर्चा नकोय. "<br /><br />ऍटनची चलबिचल झाली. ते म्हणाले, "शीरिन, या माणसाला कोंडून ठेवणं म्हणजे .... "<br /><br />"ऍटन, असं काहीही होणार नाहीये. त्याला कोंडून ठेवायची वेळ आपल्यावर यायची नाही. लाटिमरने भलतीच हुशारी दाखवून आपल्याला गंडवायचा प्रयत्न केला आहे. पण मी काही प्रमाणपत्र विकत घेऊन सायकोलॉजिस्ट झालेलो नाही. " <br /><br />त्याने ऍटनना शांत केलं आणि लाटिमरकडे वळून तो म्हणाला, " तुला खरंच असं वाटलं की तुला उपासमारीनं ठार मारण्याइतका मी जंगली माणूस आहे? मित्रा, मी जर तुला कोंडून ठेवलं, तर तुला काहीच दिसायचं नाही. ना अंधार, ना तारे. मला तुमच्या मतप्रणालीबद्दल फारशी माहिती नसली, तरी एवढं नक्कीच माहिती आहे की तारे प्रकट झाल्यावर तुला अंधारात ठेवणं म्हणजे तुझ्या चिरंतन आत्म्यावर घाव घालण्यासारखं आहे. तू तत्त्वाचा माणूस दिसतोयस, त्यामुळे इथे काही गडबड न करण्याबद्दल तू मला जर वचन दिलंस तर मी तुझ्यावर विश्वस ठेवायला तयार आहे. "<br /><br />लाटिमरच्या कपाळावरची शीर तटतटली. मग चरफडत तो म्हणाला, "ठीक आहे मी वचन देतो. पण तुझ्या या धर्मविरोधी करणीमुळे तू अनंत काळ नरकात सडशील." <br /><br />शीरिनला उद्देशून अशी शापवाणी उच्चारल्यावर तो तरातरा एका कोपऱ्यातल्या उंच स्टुलाकडे चालता झाला.<br /><br />"थर्मन, त्याच्या शेजारी जाऊन बस. तशी काही आवश्यकता नाही म्हणा, पण आपली खबरदारी म्हणून... थर्मन? थर्मन! "<br /><br /> थर्मनचा चेहरा फिकुटला होता. बसल्या जागी तो खिळल्यासारखा झाला होता. "ते बघा..." त्याने खिडकीबाहेर बोट दाखवलं. त्याचे हात थरथरत होते आणि आवाजही कापरा झाला होता.<br /><br />एकजात सगळ्यांनी मान वळवून खिडकीतून बाहेर पाहिलं. एक क्षणभर तिथे तणावपूर्ण शांतता पसरली. सगळेजण डोळे फाडफाडून खिडकीबाहेर पाहत होते.<br /><br />अडकित्त्याने कातरलेल्या सुपारीसारखी आकाशात बीटाची एक बाजू दिसेनाशी झाली होती. बीटाची कातरली गेलेली बाजू अगदी नखभर सुद्धा नसेल , पण वेधशाळेल्या लोकांना त्यामध्ये पुढच्या सगळ्या अनर्थाची नांदी स्पष्ट दिसली. <!--pagebreak--><br />एक क्षणभरच लोक त्या चमत्काराकडे बघत राहिले. मग अचानक तिथे एकच गडबड उडाली. आणि अर्ध्या क्षणाच्या आत जो तो पद्धतशीरपणे आपापल्या कामात गढून गेला. <br /><br />एकदा युद्धाला तोंड फुटलंय म्हटल्यावर भावनेला जागा नव्हती. आणि इथे तर सगळे एका ध्येयाने झपाटलेले शास्त्रज्ञ होते. त्यामुळेच अगदी ऍटनसुद्धा आपल्या कामात गर्क झाले होते. <br /><br />"ग्रहणस्पर्श पंधरा मिनिटांपूर्वीच झाला असणार. आपल्या अंदाजापेक्षा थोडा लौकरच. पण सगळ्या अनिश्चितता लक्षात घेतल्या तर आपला अंदाज खूपच बरोबर ठरला असं म्हणायला हवं..." असं म्हणत शीरिनने आपल्या आजूबाजूला पाहिलं, तर तिथे कोणीही नव्हतं. थर्मन मात्र एकटाच खिडकीतून बाहेर बघत उभा होता. शीरिनने त्याला हळूच मागे खेचलं.<br /><br />"आधीच ऍटन भडकलेले आहेत. या लाटिमर प्रकरणाने त्यांचा वेळा खाल्ला आणि त्या गोंधळात ग्रहणस्पर्श बघायचा राहिला. आता तू जर त्यांच्या मधेमधे आलास तर मागचापुढचा विचार न करता ते तुला सरळ खिडकीतून खाली फेकून देतील. "<br /><br />थर्मनने मान डोलावली आणि तो खाली बसला. शीरिन म्ह्णाला,"बापरे थर्मन, तुला तर अगदी थरथरायला होतंय..."<br />थर्मनने आपल्या कोरड्या पडलेल्या ओठांवरून जीभ फिरवायचा एक क्षीण प्रयत्न केला आणि तो कसनुसं हसला, "मला बरं वाटत नाहीये..."<br />"तुझं डोकं अजून ठिकाणावर आहे ना?"<br />"नक्कीच आहे. पण... माझा अजूनही या वेडं होण्यावर विश्वास बसलेला नाहीये. मनापासून तर नाहीच नाही. तुम्हाला सगळ्यांना या अवस्थेची सवय व्हायला निदान दोन महिने तरी मिळाले होते. पण मला हे सगळं आत्ताच कळलंय. मला थोडा वेळ तरी द्या या सगळ्याची सवय करून घ्यायला"<br /><br />" तुझं म्हणणं बरोबर आहे. बरं मला सांग तुझ्या घरी कोण कोण असतं? आई -वडील? बायको? मुलं? " शीरिनने विचारले,<br />"तुम्ही छावणीत माझी सोय करण्यासाठी विचारताय ना? पण मी एकटाच आहे. मला फक्त एक बहीण आहे. ती दोन हजार मैलांवर राहते. खरं सांगायचं तर मला तिचा पत्तासुद्धा नीटसा माहीत नाहीये."<br />"अच्छा! पण तुला छावणीत जायला काय हरकत आहे? तशीही तिथली एक जागा रिकामी आहे कारण मी तिथे थांबलो नाही. तुझं इथे आता काहीच काम नाही आणि तुझ्या रूपाने वसाहतीत मोलाची भरच पडेल."<br />"तुम्हाला काय वाटलं मला भिती वाटत्ये? मी एक पत्रकार आहे आणि इथे जे जे काय होईल त्याचा वृत्तांत मला लिहायचा आहे. तो मी लिहीनच"<br />"बरं! कामावर जाज्ज्वल्य निष्ठा आहे वाटतं तुझी!"<br /><br />" हो तसं म्हणता येईल. म्हणा हवं तर. पण आत्ता या क्षणी मला दारूची सगळ्यात जास्त गरज आहे. तुम्ही मघाशी संपवलीत त्याच्या निम्मी तरी बाटली असायला हवी. अचानक तो थबकला. शीरिन त्याला कोपरखळ्या मारत होता. "नीट ऐक... तुला काही ऐकू येतंय का?"<br /><br />थर्मनने मान वळवून शीरीन बघत होता तिकडे पाहिलं. आपल्या आजूबाजूला चाललेल्या गडबड गोंधळापासून पूर्णपणे अलिप्त अवस्थेत लाटिमर एकटक नजरेने खिडकीबाहेर बघत होता. त्याच्या चेहऱ्यावर कसला तरी पिसाट आनंद झळकत होता. तो स्वतःशीच काहीतरी गुणगुणत होता.<br /><br />"काय म्हणतोय तो? "थर्मनने विचारलं.<br />"बुक ऑफ रिव्हिलेशन्स चा पाचवा अध्याय म्हणतोय तो. अगदी शांत राहा आणि ऐक. काही बोलू नकोस" शीरीन म्हणाला.<br /><br />आता लाटिमरच्या आवाजाला कसलीतरी धार चढली होती. त्याचे बोलणे नीट ऐकू येईल इतपत त्याचा आवाज आता मोठ्याने येत होता. "आणि मग असं झालं, त्या वेळी बीटा एकाकीपणे आकाशावर पहारा देत असताना संक्रमण सुरू झालं. त्यातली अर्धा फेरा झाल्यावर तो एकटाच खंगलेल्या अवस्थेत लगाशवरची आपली थंड नजर तशीच लावून उभा होता. हे दृश्य बघायला गल्लोगल्ली, रस्तोरस्ती, चौकाचौकात माणसांचा सागर उसळला होता. सगळ्यांनाच एका अनामिक नैराश्याने ग्रासलं होतं त्यांची मनं सैरभैर झाली होती. वाचा बसलेली होती. आणि ती माणसं बैचैन होऊन तारे प्रकट होण्याची वाट बघत होती. "<br />"आणि मग भर दुपारी, ट्रिगन शहरामध्ये जमलेल्या लोकांमधून वेंद्रे २ पुढे आला. आणि तिथे जमलेल्या लोकांना म्हणू लागला, "अरे पाप्यांनो, तुम्ही ऋताचा मार्ग सोडून भरकटलेले आहात. आणि आता अंधाराची गुहा तुमच्यासकट सगळ्या लगाशला गिळून टाकायला येत आहे. "<br />"तेंव्हाच अंधाराच्या कराल दाढांनी बीटाला गिळंकृत केले. आणि मग सगळे काही दिसेनासे झाले. आंधळ्या झालेल्या लोकांना हातभर अंतरावरचेही काही दिसेना. त्यांना शेजारील माणसांचे स्पर्श होत होते, श्वास जाणवत होते पण काहीही दिसत नव्हते. "<br />"आणि त्यानंतर दिव्य संगीताच्या झंकारात अगणित तारे प्रकट झाले. तो अनुभव इतका दिव्य होता की झाडाच्या पानांनीदेखिल आनंदाने टाळ्या वाजवल्या. "<br />"आणि मग ते सगळे लोक आपलं स्वत्व गमावून बसले. त्यांच्यातली हिंस्र श्वापदं जागी झाली आणि अंधाराने गडप केलेल्या लगाशच्या शहराशहरांमधून, रस्त्यांवरून ती पाशवी शरीरं फिरू लागली. "<br />"त्या तार्‍यांमधून एक स्वर्गीय ज्वाळा बाहेर पडली आणि लगाशवर कोसळली. त्या ज्वाळेने जिथे जिथे पाऊल टाकले तिथे तिथे एकच आगडोंब उसळला. अग्निनारायणाने जे समोर दिसेल ते भस्म करायला सुरुवात केली. माणसे, जंगले आणि मानवाच्या कर्तृत्वाची ग्वाही देणार्‍या इमारती आणि सारं स्थिरचर विश्व आगीच्या लोळांमध्ये कायमचं नष्ट झालं. "<br />"तरीसुद्धा... "<br /><br />एकाएकी लाटिमरचा आवाज बदलला. त्याने खिडकीबाहेर लावलेली आपली एकटक नजर कणभरही हलवली नव्हती. पण आपल्यावर रोखलेल्या दोन नजरा त्याला जाणवल्या होत्या. श्वाससुद्धा न घेता त्याची बोलण्याची पद्धत एकदम बदलून गेली. बुचकळ्यात पडलेला थर्मन त्याच्याकडे डोळे विस्फारून बघतच राहिला. आता त्याचे शब्द कळतील न कळतील असे अस्पष्ट येत होते. त्याच्या आवाजाच्या चढउतार करण्याच्या पद्धतीमध्ये काहीतरी बदल झाला. आणि क्षणभरात त्याचं बोलणं कमालीचं अगम्य होऊन गेलं.<br /><br />"त्याने त्यांच्या मूळ भाषेतल्या ग्रंथातल्या ओळी म्हणायला सुरुवात केलेली दिसत्ये. याच भाषेत बुक ऑफ रिव्हिलेश्न्स लिहिलेलं आहे. " शीरीन हलकेच हसला.<br />"अच्छा! पण हे झालं एवढं पुरे झालं. आता मला बरं वाटतंय. " थर्मनने आपले विस्कटलेले केस हातानेच सरखे केले. आता त्याचे हात आजिबात थरथरत नव्हते.<br />"खरं की काय! " शीरिनला आश्चर्य वाटलं.<br />"हो. मगाशी मी एकदम गडबडून गेलो होतो. तुमचे अंदाज, गुरुत्त्वाकर्षण आणि हे ग्रहण हे सगळं एका दमात पाहिल्यावर मला काही कळेनासंच झालं होतं. पण हे पठण ऐकून बरं वाटलं. " त्याने बोटानेच लाटिमरकडे निर्देश केला. "मी लहान असताना माझी दाई हे सगळं म्हणायची. तिचं बोलणं मी नेहमी हसण्यावारी नेलं आहे. आत्ता या सगळ्या गोष्टींना भिऊन राहण्याची मला आजिबात इच्छा नाहीये. पण ही चांगली मनस्थिती अशीच रहायला हवी असेल, तर सध्या या खिडकीकडे दुर्लक्षच केलेलं बरं नाही का? " हे शेवटचं वाक्य तो अगदी उसनं अवसान आणून म्हणाला.<br /><br />"हो पण त्या आधी तुला आपला आवाज कमी करायला हवा... यंत्रात खुपसलेलं आपलं डोकं बाहेर काढून ऍटन आत्ता तुझ्याकडेच पहात होते. त्यांनी नुसत्या नजरेनेच तुला ठार केलं असतं असं मला वाटायला लागलं... "<br />थर्मनने जीभ चावली... " अरे! आपल्या म्हातारबुवांना मी विसरूनच गेलो होतो. " आवाज होणार नाही अशा बेताने त्याने आपली खुर्ची उचलली आणि तिचं तोंड दुसरीकडे वळवलं. खुर्चीवर बसण्यापूर्वी त्याने एकदाच मागे वळून पाहिलं आणि तो म्हणाला, "मला सारखं असं वाटतंय, की या तारका-वेडाचा काही परिणामच होणार नाही अशी काहीतरी युक्ती असणार... "<br /><br />शीरीन काहीच बोलला नाही. बीटा आता आकाशमाथ्यावरून खाली सरकला होता. खिडकीतून आत येणार्‍या त्याच्या रक्तवर्णी प्रकाशाने खिडकीची चौकट उजळून निघाली होती. हळूहळू तिरक्या होऊ लागलेल्या किरणांचा एक कवडसा शीरिनच्या मांडीवर पडला होता. मावळतीचं सूतोवाच करणार्‍या त्या कवडशाकडे तो काही वेळ तसाच बघत बसला. जरा वेळाने कसल्या तरी तंद्रीतून खडबडून जागा झाल्यासारखा तो एकदम खाली वाकला आणि थेट सूर्याकडेच त्याने बघायला सुरुवात केली. बीटाच्या एका बाजूला मगाशी दिसत असलेली काळी पाकळी आता एक तृतियांश बीटाएवढी झाली होती. क्षणभर शीरिनचा थरकाप झाला आहे असंच वाटलं. पण मग तो ताठ उभा राहिला. आता त्याचा चेहरा मघापेक्षा बराच फिकुटवाणा दिसायला लागला होता. ओशाळं हसत त्याने आपलीही खुर्ची वळवून घेतली.<br /><!--pagebreak--><br />" गेल्या तासाभरात सारोमधल्या किमान वीस लाख लोकांना संप्रदायात सामील व्हायची उपरती झाली आहे. संप्रदायही मोठ्या संख्येने नोंदणी शुल्क आकारून लोकांना सभासदत्व बहाल करत सुटलेला आहे. संप्रदायाला सध्या 'न भूतो न भविष्यती' असे सुगीचे दिवस आलेले आहेत आणि तो आपलं उखळ पांढरं करून घेणार आहे. असो... काय म्हणत होतास तू? "<br /><br />"हे संप्रदायवाले लोक एका आवर्तनातून पुढच्या आवर्तनात हे बुक ऑफ रिव्हिलेशन्स कसं काय पोचवत असतील? मुळात हा ग्रंथ लिहिलाच कसा गेला? जर सगळी माणसं वेडी होणार असतील, तर हा ग्रंथ लिहायला कुणाचं डोकं ठिकाणावर राहील? म्हणजेच या वेडातून वाचण्याचा काहीतरी उपाय असला पाहिजे. नाहीतर हे कसं काय शक्य आहे? "<br /><br />शीरिनच्या आवाजात खेद जाणवायला लागला होता. "त्याचं असं आहे, की या गोष्टी प्रत्यक्ष पाहणारे कोणी साक्षीदार नाहीत त्यामुळे काय आणि कसं होतं हे नक्की कळणं कठीणच आहे. पण काही अंदाज नक्कीच बांधता येतात. त्यातल्या त्यात तीन प्रकारच्या माणसांना या तारका-वेडाचा त्रास होत नाही. एक म्हणजे या तारका आजिबात न बघणारे लोक. असे लोक, जे मतिमंद आहेत किंवा कसल्या तरी अमलाखाली असल्यामुळे जे ग्रहणाच्या सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत बेशुद्ध असतात . पण असे लोक अगदी थोडे असतात आणि त्यांनी काहीही प्रत्यक्ष पाहिलेलं नसल्यामुळे त्यांना साक्षीदार म्हणता येत नाही. अशा लोकांना आपण सोडून देऊ. मग येतात ती सहा वर्षांखालील मुलं. या मुलांसाठी, जगात घडणारी प्रत्येक गोष्ट म्हणजे एकेक नवलच असतं. या जगाशी जुळवून घेण्याची त्यांची प्रक्रिया सतत सुरू असते. त्यामुळे अंधार आणि तारे अशा गोष्टी त्यांना जगातल्या इतर अनेक चमत्कारांपैकीच एक वाटतात. लक्षात येतंय का तुझ्या? "<br /><br />थर्मनने मान डोलावली. "हो पटतंय तुम्ही सांगताय ते."<br /><br />"तिसरा प्रकार म्हणजे काही रिकाम्या डोक्याची मंडळी. या लोकांची विचारशक्ती इतकी क्षीण असते की फार विचार करणं त्यांना जमत नाही. त्यांना जगाशी काही देणं-घेणं नसतं. अशा बधीर लोकांवर या अंधार-तारे वगैरेंचा फार परिणाम होऊ शकत नाही. अशिक्षित लोक, कष्टाची कामे करणारे लोक किंवा डोक्याने जरा मंद लोक या वर्गात येतात.<br />या सगळ्यांपैकी लहान मुलांना अशा गोष्टी नीटशा आठवतही नाहीत. त्यांच्या अंधुक आठवणींना या अशा बधीर लोकांच्या चमत्कारिक हकीगतींची जोड दिल्यावर त्यातून हे 'बुक ऑफ रिव्हिलेशन्स' तयार झालं असावं. लहान असताना हा प्रकार आपल्या डोळ्यांनी बघितलेली मुलं, मोठेपणी इतिहासकार वगैरे झाली असतील. त्यांच्या आठवणीं आणि या अर्धवट लोकांच्या कहाण्या हेच या ग्रंथाचं मूळ आहे. या मूळ ग्रंथाचं, नंतरच्या आवर्तनांमध्ये पुन्हापुन्हा संपादन झालेलं आहे.... "<br /><br />"तुम्हाला असं तर म्हणायचं नाहीये ना, की जशी आपण गुरुत्वाकर्षणाबद्दलची माहिती पुढच्या आवर्तनातल्या लोकांपर्यंत पोचवणार आहोत, तसाच हा ग्रंथ या लोकांनी एका आवर्तनातून दुसर्‍या आवर्तनात पोचवला आहे? " थर्मन एकदम उसळून म्हणाला. <br /><br />शीरिनने आपले खांदे उडवले. " त्यांनी हे नक्की कसं केलं असेल हे महत्त्वाचं नाही. इथे लक्षात घेण्याजोगा मुद्दा असा आहे, की जरी हा ग्रंथ सत्यावर आधारित असला, तरी तितपतच त्याचा उपयोग आहे. हा ग्रंथ म्हणजे निर्भेळ सत्य नाही. आता हेच बघ, फारो आणि यिमोचा छपरातून तारे बघण्याचा प्रयोग फसला. का फसला माहीत्ये? "<br /><br />बोलताबोलता तो ताडकन उठून उभा राहिला. ऍटन घाईघाईने त्याच्याचकडे येत होते. "काय झालंय? " त्याने विचारलं. ऍटननी त्याच्या दंडाला धरून त्याला एका बाजूला घेतलं. त्यांची बोटं त्याच्या दंडामध्ये रुतली होती. <br /><br />"शू... हळू बोल. आपल्या छावणीमधून आपल्या खाजगी टेलिफोन लाईनवर फोन आला होता. " ते अगदी हळू आवाजात बोलत होते आणि बोलताना त्यांना बरेच कष्ट पडत होते.<br />"तिकडे काही गडबड नही ना झाली ? काही संकट वगैरे नाही ना कोसळलं? "शीरिनने गडबडीने विचारलं.<br />"संकट त्यांच्यावर नाही आलं" सूचकपणे ऍटन म्हणाले. " थोड्या वेळापूर्वीच ते भूमिगत झालेत आणि परवापर्यंत ते दडून राहतील. ते सगळे अगदी सुरक्षित आहेत. पण शीरीन, गावात फार गोंधळ माजलाय. कुणाचाच पायपोस कोणाच्या पायाला उरलेला नाही. ते सगळं कल्पनेच्या पलिकडलं आहे... " त्यांना पुढे बोलवेना.<br />शीरीन एकदम तुसडेपणाने त्यांना म्हणाला, " मग? त्यात काय विशेष? हे सगळं आणखी अवघड होत जाणार आहे. पण तुम्ही का कापताय असे? तुम्हाला बरं वाटतंय ना? " त्याला काहीतरी संशय आला असावा.<br /><br />ऍटनचे डोळे संतापाने मोठे झाले. पण क्षणभराने जरा शांत होऊन ते म्हणाले, "तुला माहीत नाहीये. तिकडे संप्रदायवाल्यांनी लोकांना भडकवायला सुरुवात केली आहे.. ते लोकांना पापक्षालन, मुक्ती काय वाट्टेल ते मिळवून देण्याचं कबूल करतायत. त्याचा मोबदला म्हणून आपली वेधशाळा फोडायला सांगतायत ते लोकांना. शीरीन, आता काय करायचं? "<br /><br />एक क्षण शीरीन कसल्यातरी विचारात गढल्यासारख्या त्याच्या पावलांकडे एकटक बघत होता. मग त्याने आपल्या हनुवटीवर आपलीच मूठ आपटली आणि मग तो एकदम दरडावणीच्या स्वरात म्हणाला, " काय करणार? आपल्या लोकांना यातलं काही कळलं नाहीये ना? "<br /><br />"नाही. आजिबात नाही. "<br />"उत्तम. त्यांना काही कळूही देऊ नका. खग्रास ग्रहण लागायला अजून किती वेळ आहे? "<br />"एखादा तास फार फार तर... "<br /><br />" आपल्याला हा जुगार खेळावा लागेल. दुसरं काही आपल्या हातात राहिलेलं नाही. एका मोठ्या जमावाचा 'मोर्चा' तयार करायला त्यांना काहीतरी वेळ लागेलच. शिवाय गावातून इथवर पोचायलाही वेळ लागणार. गावापासून इथवर चांगले पाच मैल होतात. "<br /><br />त्याने खिडकीबाहेर नजर टाकली. शेताच्या चौकोनी तुकड्यांमधून उपनगरामधली मोठीमोठी पांढरी घरं दिसत होती. दूर क्षितिजावर मावळत चाललेल्या बीटाच्या तांबड्या प्रकाशात सारो गाव एखाद्या ठिपक्यासारखं दिसत होतं. खिडकीतून बाहेर बघत बघतच तो म्हणाला, " त्यांना यायला वेळ लागेल. तुम्ही आपलं काम चालूच ठेवा. ते इथे येऊन पोचण्याआधी खग्रास ग्रहण लागू दे अशी प्रार्थना करा... "<br /><br />आकाशात बीटाचा अर्धा भाग गडप झाला होता. झापड आल्यावर डोळ्याच्या पापण्या मिटत जाव्यात तशी ती काळी रेघ आता वक्र झाली होती. बीटाच्या प्रकाशमान डोळ्यावर जणूकाही एखादी तिरकी राक्षसी पापणी मिटत होती. खोलीत काळोख दाटायला लागला होता. सगळंच धूसर व्हायला लागलं होतं. खिडकीतून दिसणार्‍या शेतांच्या आखीव चौकोनांमध्ये दाटलेली शांतता एकदम त्याला जाणवली. जणू काही सगळं कीटकजगत घाबरून चिडीचूप शांत बसलं होतं.<br /><br />अचानक त्याच्या कानात कोणीतरी बोलल्याचा आवाज आला आणि तो दचकला. थर्मन त्याला विचारत होता. " काय झालं? सगळं ठीक आहे ना? "<br />"अं... हो तू जागेवर जाऊन बस. आपण त्यांच्या वाटेत येतोय. "<br />ते दोघंही आपल्या जागेवर परत आले. परत आल्यावरही शीरिन बराच वेळ काहीच न बोलता शांत बसला होता. मग त्याने त्याच्या टायची गाठ सैल केली. आपली मान मागेपुढे हलवून पाहिली. पण त्याचा अस्वस्थपणा कमी झाला नाही. अचानक त्याने वर पाहिलं. "तुला गुदमरल्यासारखं होतंय का? "<br />थर्मनने आपले डोळे मिटून दोन तीन खोल श्वास घेतले. " नाही बुवा... का हो काय झालं? "<br /><br />"मी जरा जास्तच वेळ खिडकीत उभा होतो. अंधाराचा परिणाम झाला असणार माझ्यावर. गुदमरल्यासारखं वाटणं, श्वासोच्छ्वास करायला त्रास होणं हे क्लॉस्ट्रोफोबियाच्या सुरुवातीच्या काही लक्षणांपैकी एक लक्षण आहे. "<br />"हम्म. म्हणजे माझ्यावर अजून काही परिणाम झालेला नाहीये ... अरेच्या, हे पाहा कोण आलंय ?"<br /><br />खिडकीशेजारून बीनाय कोपऱ्यात बसलेल्या या दुक्कलीकडे आला . त्याच्यामुळे खिडकीतून येणारा प्रकाश एकदम अडला. शीरिनने आपले डोळे बारीक करून प्रश्नार्थक नजरेने बीनायकडे पाहिलं. "हॅलो बीनाय! "<br /><br />बीनाय आपल्या देहविस्ताराचा भार एका पायावरून दुसर्‍या पायावर घेत उगीचच हसला. " मी जरा इथे बसलो तर चालेल ना? माझे कॅमेरे जुळवून झालेत आणि आता खग्रास ग्रहण लागेपर्यंत करण्याजोगं काहीच नाहीये माझ्याकडे. " बोलता बोलता त्याने लाटिमरकडे एक नजर टाकली. पंधरा मिनिटांपूर्वीच लाटिमरने आपल्या बाहीतून एक कातडी बांधणीचं पुस्तक बाहेर काढलं होतं. पुस्तक उघडून तो एकाग्रतेने काहीतरी वाचत होता.<br /><br />" हा हरामखोर माणूस काही त्रास तर देत नाहीये ना? "<br /><br />शीरिनने मान हलवली. त्याने आपले खांदे मागे ओढून घेतले होते आणि सहज श्वासोच्छ्वास करायचा तो प्रयत्न करत होता. "बीनाय, तुला श्वास घ्यायला काही त्रास होत नाहीये ना? "<br /><!--pagebreak--><br />बीनायनेही दोन तीन खोल श्वास घेतले. " अं असं काही वाटत तरी नाहीये... "<br /><br />क्लॉस्ट्रोफोबियाचा नमुना चाखायला मिळाला मला. ओशाळवाण्या स्वरात शीरीन म्हणाला.<br /><br />"असं होय! माझ्या बाबतीत थोडा वेगळा प्रकार घडला. मला असं वाटायला लागलं की माझी दृष्टी गेली आहे की काय. सगळं इतकं अंधुक अंधुक दिसत होतं. आणि हवाही एकदम गार झाली आहे असंही वाटत होतं. "<br />" गार वाटतंच आहे. हा भास वगैरे नाहीये. मला तर असं वाटायला लागलंय की माझी पावलं फ्रिजमध्ये ठेवून मी लगाशप्रदक्षिणेला निघालोय, इतके माझे पाय गारठलेत.<br />अशा वेळी आपण आपल्या मनाला इकडच्या तिकडच्या गोष्टींमध्ये गुंतवून ठेवायला हवं. थर्मन, मी तुला मगाशी सांगत होतो ना की फारो आणि यिमोचा तो छपरातून तारे बघण्याचा प्रयोग का फसला... "<br />"हो तुम्ही त्याबद्दल सांगायला सुरुवात केली होतीत. " थर्मन म्हणाला. त्याने आपला एक पाय गुडघ्यात वाकवून त्याच्यामोवती आपल्या दोन्ही हातांची मिठी घातली आणि आपली हनुवटी आपल्या गुडघ्यावर टेकवली.<br /><br />"हा तर मी असं म्हणत होतो की त्या दोघांनी बुक ऑफ रिव्हिलेशन्स चा शब्दशः अर्थ घेण्याची चूक केली. तारे प्रकट होणे या गोष्टीला इतकं महत्त्व द्यायची काही गरज नव्हती. मला तर असं वाटतंय, की हे तारे-बिरे काही खरे नसणार. पूर्ण काळोखात गेल्यावर माणसाचं मन प्रकाशाशिवाय राहू शकत नाही. त्यामूळेच हे ताऱ्यांचं खूळ निघालं असावं. "<br /><br />"अच्छा ! थोडक्यात, तुम्हाला असं वाटतंय की हे तारे म्हणजे भ्रमिष्ट झालेल्या लोकांच्या मनाचे खेळ आहेत. याचाच अर्थ, तारे हे वेड लागण्याचं कारण नसून वेड लागल्याचे परिणाम आहेत... मग या बीनायचे फोटो काय कामाचे? "<br /><br />" त्या फोटोंच्यामुळे तारे बिरे सगळं झूठ आहे हे सिद्ध तरी होईल. किंवा कदाचित याच्या उलटही घडेल. कुणी सांगावं... आता हेच बघ.. "<br /><br />बीनायने आपली खुर्ची पुढे ओढून घेतली आणि चर्चेत उडी घेतली. त्याच्या चेहऱ्यावर उत्सुकता आणि उत्साह दिसत होता. "बरं झालं तुम्ही दोघं याच विषयावर बोलताहात ते. या तार्‍यांबद्दल ऐकल्यावर माझ्या डोक्यात एक मस्त कल्पना आली आहे. अर्थात ही नुसतीच कल्पना आहे. तिच्यातून जास्त अर्थपूर्ण असं काही निघणार नाही. तुम्हाला सांगू माझी कल्पना? "<br /><br />हे बोलताना तो थोडासा अडखळल्यासारखा झाला. मग शरिन आपल्या खुर्चीत मागे नीट टेकून बसला आणि म्हणाला, "सांग मला आवडेल ऐकायला. "<br /><br />"समजा या विश्वामध्ये आणखीही सूर्य असतील, " बोलता बोलता आपल्याच बोलण्याची लाज वाटून तो जरा थांबला. मग म्हणाला, "म्हणजे... म्हणजे असे सूर्य जे इथून इतके लांब आहेत की दिसू शकत नाहीत... जाऊ दे, माझं हे बोलणं ऐकणार्‍याला असं वाटेल की मी खूप कादंबर्‍या वाचतो की काय... "<br /><br />"नाही. हे सूर्य जर आपल्यापासून चार प्रकाशवर्षांपे़क्षा जास्त लांब असतील तर त्यांच्या गुरुत्वाकर्षणाचा आपल्यावर फारसा प्रभाव पडणार नाही आणि आपण गुरुत्वाकर्षणाचा सिद्धांत वापरून त्यांना शोधूही शकणार नाही कारण ते खूप लहान असतील. त्यांची संख्या एक दोन डझन असेल कदाचित. "<br /><br />थर्मनने एकदम शीळ घातली. " काय भन्नाट कल्पना आहे! एखाद्या रविवारच्या साप्ताहिक पुरवणीसाठी हिच्यावर मस्त लेख होऊ शकतो. आपल्यापासून आठ प्रकाशवर्षे अंतरावर असलेले दोन डझन सूर्य! लोक अगदी वेडे होतील वाचून."<br /><br />बीनाय म्हणाला, "ही फक्त एक कल्पना आहे. मला वाटतं जेंव्हा बीटाला ग्रहण लागेल तेंव्हा हे तारे दिसतील. कारण त्यांच्या प्रकाशाला गिळून टाकणारा सूर्यप्रकाश नसेल ना आजूबाजूला. आणि ते इतके लांब असल्यामुळे ते अगदी लहानसे दिसतील. छोट्या छोट्या संगमरवरी ठिपक्यांसारखे. हे संप्रदायवाले लोक म्हणतात की तेंव्हा कोट्यवधी तारे दिसतात, पण ही अतिशयोक्ती असावी. या विश्वात असे कोट्यवधी तारे मावतील अशी जागा कुठेच नाही. "<br /><br />शीरिन आता त्याचं बोलणं अगदी लक्षपूर्वक ऐकत होता. "तुझ्या बोलण्यात दम आहे. आणि या ठिकाणी अतिशयोक्ती केली जाण्याची शक्यता खूप जास्त आहे. कारण आपल्या मनाला पाचाच्या पुढच्या संख्या नेमक्या कळत नाहीत पटकन. त्यामुळे पाचापेक्षा जास्त असलेल्या सगळ्या गोष्टी 'खूप' असतात. आणि भ्रमिष्ट लोकांच्या कथनात या दोन डझन तार्‍यांचे कोट्यवधी तारे झाले असणार. फारच सुरेख कल्पना आहे ही. "<br /><br />माझ्या डोक्यात अजून एक मस्त कल्पना आहे. समजा असा एखादा ग्रह आहे, ज्याला एकच सूर्य आहे. जर असं झालं तर गुरुत्वाकर्षणाच्या सिद्धांतासाठी लागणारी सगळी आकडेमोड किती सोपी होऊन जाईल पाहा. शिवाय हा ग्रह त्या एकाच सूर्याभोवती व्यवस्थित लंबवर्तुळाकार कक्षेत फिरेल. अशा जगामध्ये गुरुत्वाकर्षणाचा सिद्धांत सिद्ध करत बसावं लागणार नाही. उलट हा सिद्धांत हा एक पायाभूत आणि स्वयंभू नियम म्हणून आपोआप स्वीकारला जाईल. अशा जगातल्या लोकांना दुर्बिणीच्या शोधाच्याही आधी गुरुत्वाकर्षणाचा सिद्धांत माहीत असेल. "<br /><br />"पण असं जग असणं प्रत्यक्षात शक्य आहे का? "शीरिनला अजूनही शंका होती.<br />"का नाही? असं जग असणं सहज शक्य आहे. आणि ही गोष्ट गणिताने सिद्ध देखील झाली आहे. अशा जगाला 'एकास एक जग' असं म्हणतात. पण मला त्या जगामागची वैचारिक प्रक्रिया जास्त आवडते. "<br /><br />" हम्म... भारी कल्पना आहे. पण ही फक्त वैचारिकरित्याच शक्य असेल असं वाटतंय. ऍबसोल्यूट झीरो किंवा परफेक्ट गॅससारखी.... "<br />"बरोबर आहे. पण यातली खरी गोम कशात आहे माहितेय का? अशा ग्रहावर जीवसृष्टी असणं शक्य नाही. तिथे पुरेशी उष्णता नसेल पुरेसा उजेड नसेल, आणि तो ग्रह सूर्याभोवती फिरत असेल तर दिवसाचा अर्धा भाग तिथे संपूर्ण अंधार असेल. सजीवांना जगायला प्रकाशाची नितांत आवश्यकता असते. त्यामुळे अशा एखाद्या ग्रहावर जीवसृष्टी असणं अशक्यच आहे. शिवाय... "<br /><br />शीरिने अचानक उभा राहिला. त्याची खुर्ची मागच्या मागे कोलमडली. "ऍटननी दिवे आणलेत बाहेर. "<br />बीनाय बसल्या जागीच अर्धवट मागे वळला. उजेड मिळणार या कल्पनेनेच त्याला हायसं वाटलेलं दिसलं.<br /><br />आपल्या दोन्ही हातांमध्ये मिळून सहा सळ्या घेऊन ऍटन येत होते. प्रत्येक सळई साधारण बोटभर जाडीची आणि फूटभर उंचीची होती. खिडकीजवळ बसलेल्या या तिघांच्या खांद्यावरून पलिकडे आपल्या सहकार्‍यांकडे बघत ऍटन म्हणाले, " चला सगळे आपापल्या कामाला लागा. शीरिन, इकडे ये आणि मला मदत कर." <br /><br />शीरीन धावतच त्यांच्या जवळ गेला आणि त्यांच्या हातातल्या सळया घेऊन त्याने भराभरा भिंतीवर बसवलेल्या शमादानांमध्ये एकेक सळई खोचून टाकली. मग, जणू काही देवाच्या पूजेतलं एखादं विशेष कार्य करावं, तशाच श्रद्धेने त्याने एका काडेपेटीतून एक काडी बाहेर काढली. थरथरत्या हाताने ती पेटवली आणि ऍटनकडे दिली. ती काडी एका सळईच्या टोकाशी असलेल्या वातीजवळ नेऊन ती वात पेटवण्याचे प्रयत्न ऍटननी सुरू केले. थोड्याच वेळात ती वात फर्रकन पेटली आणि ऍटनचा चेहरा उजळून निघाला. आजूबाजूच्या लोकांनीउत्स्फूर्तपणे टाळ्या वाजवल्या. ही ज्योत जवळजवळ सहा इंच उंच होती. थोड्याच वेळात अशा सहा वातींच्या प्रकाशात ती खोली उजळून निघाली. पण हा प्रकाश फिका होता. झपाट्याने नाहीशा होणार्‍या सूर्यप्रकाशापेक्षाही फिका होता. दिव्यांच्या ज्योती कसलेकसले आवाज करत होत्या. भिंतींवर चित्रविचित्र आकारांच्या सावल्या नाचत होत्या. ज्योतींमधूनही काजळी बाहेर पडत होती. त्या खोलीतलं वातावरण एखाद्या भटारखान्यासारखं झालं होतं. पण असं असलं तरी त्या ज्योती पिवळा प्रकाश देत जळत होत्या. चार साडेचार तास कमी कमी होत जाणार्‍या बीटाच्या प्रकाशापेक्षा या पिवळ्या प्रकाशात काहीतरी वेगळेपण नक्कीच होतं. त्यामुळे अगदी लाटिमरनेसुद्धा आपलं पुस्तकात खुपसलेलं डोकं बाहेर काढून कौतुकाने त्या दिव्यांकडे पाहिलं. <br /><br />त्या ज्योतीतून बाहेर पडणार्‍या काजळीची पर्वा न करता शीरिनने आपले हात एका दिव्याजवळ धरून शेकले आणि तो स्वतःशीच पुटपुटला, " पिवळा रंग इतका सुंदर दिसतो हे माझ्या कधी लक्षातच आलं नव्हतं... "<br />थर्मनने मात्र त्या दिव्यांच्या वासामुळे तोंड वाकडं केलं होतं. " कसले आहेत ते दिवे? "<br />"लाकूड आहे ते... "<br />"शक्यच नाही. त्यांच्या टोकाकडे तर नुसतीच काजळी आहे आणि तिथे खरं तर काहीच जळत नाहीये. शिवाय ती ज्योत नुसतीच अधांतरी जळल्यासारखी दिसतेय. "<br />"तीच तर मजा आहे. कृत्रिमरित्या उजेड पडण्यासाठी आम्ही शोधलेलं हे एक अफलातून उपकरण आहे. पाणवनस्पतींची खोडं उन्हात खडखडीत वाळवून घ्यायची आणि मग प्राण्यांच्या चरबीत बुडवून काढायची. असा दिवा पेटवला की त्यातली चरबी जळते. अगदी हळूहळू. हा दिवा साधारण अर्धा तास जाईल. आपल्या सारो विद्यापिठातल्या एका मुलाने हा शोध लावला. आम्ही असे खूप दिवे तयार केलेत पण त्यातले जवळजवळ सगळे छावणीत पाठवून दिलेत. आणि हे थोडेसे दिवे इथे ठेवले आहेत. " <br /><!--pagebreak--><br />आता त्या खोलीत शांतता पसरली . लाटिमरने आपली खुर्ची उचलून एका दिव्याखाली नेऊन ठेवली आणि दिव्याच्या प्रकाशात तो बुक ऑफ रिव्हिलेशन मधले उतारे म्हणायला लागला. म्हणताना फक्त त्याचे ओठ तेवढे हलत होते. बीनायही आपल्या कॅमेर्‍यात डोळे घालून उभा होता. ही संधी साधून थर्मन आपल्या उद्याच्या वृत्तपत्रातल्या लेखाची टिपणे काढायला लागला. गेले दोन तास तो हा उद्योग करत बसला होता. अगदी पद्धतशीरपणे. आणि या गोष्टीचा फोलपणा त्याला जाणवत होता. पण मगाशी शीरिन म्हणाला होता तसं, लिखाण करण्यात दंग झालेलं त्याचं मन इकडेतिकडे भरकटत नव्हतं. आता आकाशात एक सैतानी तांबडी जांभळी आभा पसरली होती. जणू काही एखादं बीट चिरून कोणीतरी आकाश रंगवून काढलं होतं. आता हवाही एकदम घट्ट झाल्यासारखी वाटत होती. खिडकीतून मावळतीची उदास छाया आत आली. खोलीतल्या दिव्यांच्या पिवळ्या प्रकाशाने त्या छायेवर आपल्या उजेडाच्या नख्या रुतवल्या आणि ओरखडे काढले. बाहेरचा करडेपणा आता हळूहळू काळेपणाकडे झुकू लागला. खोलीत दिव्यांभोवती दबक्या पावलांनी लोक आपलं काम करत होते. मध्येच कोणीतरी एकदम दचकायचं. जोराने श्वास आत ओढून घ्यायचं. जो तो शांत राहण्याचा आटोकाट प्रयत्न करत होता. त्यांचं जग अंधाराच्या कुशीत चाललं होतं.<br /><br />थर्मनला अचानक कसला तरी कोलाहल जाणवला. खोलीतल्या शांततेमुळेतो खूप लांबून येत असावा असं वाटत होतं. तो एकदम ताठ बसला. टिपणं काढायची आपली लहानशी वही बंद करून त्याने आपला श्वास रोखून धरला आणि कान देऊन ऐकायचा प्रयत्न केला. मग काळजीपूर्वक पावले टाकत, सोलरस्कोप आणि बीनायचा कॅमेरा यांच्यामधून वाट काढत तो खिडकीजवळ जाऊन उभा राहिला, "शीरिन!!! "<br /><br />तिथल्या शांततेत हा आवाज घुमला. दोन ढांगांमध्ये शीरिन त्याच्या शेजारी येऊन पोचला. एकाएकी काम थांबलं. ऍटन खिडकीपाशी येऊन उभे राहिले. प्रचंड मोठ्या अशा सोलरस्कोपमध्ये डोळे घालून बसलेल्या यिमोनेही एकदम खाली काय चाललंय हे बघायला मान वळवली.<br /><br />बाहेर बीटा एखाद्या चिमुकल्या खड्यासारखा दिसत होता. लगाशकडे एक शेवटची नजर टाकत असल्यासारखा, पूर्वक्षितिजावर लालबुंद निखार्‍यांसारखी नुसतीच लाल आभा दिसत होती. सारो शहर आणि वेधशाळा यांना जोडणारा रस्ता लालेलाल रिबिनीसारखा दिसत होता. पूर्वेला एरवी दिसणारी जंगलं अंधारात गूढ वाटत होती.<br /><br />पण त्या रस्त्यावर इतरही काही होतं. सारो शहराकडून वेधशाळेच्या दिशेनेच येत असलेला एक मोठा जमाव त्या रस्त्यावर अंधुक दिसत होता.<br /><br />ऍटन म्हणाले, " भ्रमिष्ट झालेली शहरातली माणसं इकडेच येताहेत... "<br />"खग्रास ग्रहणाला किती वेळ उरलाय? " शीरिनने विचारलं.<br />"अजून पंधरा मिनिटं... पण ते लोक इथे पाच मिनिटात पोचतील. "<br />"ठीक आहे. तुमचं काम असंच चालू राहू द्या. आम्ही त्यांना थोपवतो. ही इमारत एखाद्या किल्ल्यासारखी बांधलेली आहे. ऍटन, या लाटिमरवर जरा लक्ष ठेवा . मी आलोच. चल रे थर्मन!"<br /><br />शीरीन दारातून बाहेर पडला. थर्मनने पळत जाऊन त्याला गाठलं. समोरच खाली जायचा गोल जिना होता. मधल्या खांबाभोवती गोल पायर्‍या खाली खाली जात अंधारात नाहीश्या झालेल्या होत्या. त्यांचा सुरुवातीचा झपाटा चांगलाच होता. त्यामुळे काही क्षणांमध्येच ते पन्नास एक फूट खाली जाऊन पोचले. आता वरच्या घुमटातून येणारा उजेड लांब राहिला होता. त्यांच्या डोक्यावर आणि पायाखाली अंधार दाटलेला होता. उतरता उतरता शीरीन एकाएकी थांबला. आपल्या लठ्ठ गुबगुबीत पंजा आपल्या छातीवर दाबून धरत तो म्हणाला, "मला श्वास घेता येत नाहीये. तू एकटाच जा आणि खाली जाऊन सगळी दारं लावून टाक.... " शीरिनचे डोळे एखाद्या बेडकासारखे बाहेर आले होते. आवाज नीट फुटत नव्हता. <br /><br />थर्मन काही पायर्‍या खाली उतरला आणि मागे वळून म्हणाला, "जरा थांबा. अजून थोडा वेळ दम नाही का धरवणार तुम्हाला? "<br /><br />त्याला स्वतःला धाप लागली होती. श्वासोच्छ्वास जोराने चालला होता. आणि अंधारात एकट्याने खाली जायच्या कल्पनेनेच तो सटपटला होता. थर्मनला अंधाराची भीती वाटत होती! <br /><br />" तुम्ही इथेच थांबा. मी एक सेकंदात येतो. आलोच... " असं म्हणत तो वर पळाला. एका दमात दोन दोन तीन तीन पायर्‍या चढत तो धापा टाकत वरच्या घुमटात पोचला. त्याला दम लागला असला तरी हा दम काही पळत आल्यामुळे लागला नव्हता. वर येऊन एका शमादानातला दिवा त्याने खेचून बाहेर काढला. त्या दिव्यातून उग्र दर्प येत होता आणि त्याच्या काजळीमुळे थर्मनला काहीच दिसेनासं झालं होतं. पण तो दिवा म्हणजे जणू काही एखादा विश्वमोलाचा आनंदाचा ठेवाच आहे असंच त्याला वाटलं. तो दिवा घेऊन जिना उतरताना त्याची ज्योत मागे मागे उफाळत होती.<br /><br />थर्मनने खाली वाकून शीरिनला जोरजोरात हलवलं. शीरीन जोरात कण्हला. थर्मन म्हणाला, " जागे व्हा आणि स्वतःला सांभाळा. हा बघा आपल्याकडे एक दिवा आहे. " अंधारात शीरिनची पावलं अडखळत होती. शर्मनने एका हातात दिवा उंच धरला आणि दुसर्‍या हाताने शीरिनच्या दंडाला धरून, त्याला आधार देत देत तो एकेक पायरी उतरायला लागला. आता अगदी बुडायला आलेल्या बीटाचा उरलासुरला प्रकाश तळमजल्यावरच्या खोल्यांमध्ये भरून राहिला होता. त्या प्रकाशाकडे पाहून थर्मनला जरा बळ आल्यासारखं वाटलं.<br /><br />"त्यांचा आवाज येतोय बघा... पकडा हा दिवा!" तो एकदम खेकसला.<br /><br />शब्द कळत नसले तरी बाहेरून काहीतरी बोलल्याचे आवाज येत होते. शीरीन म्हणाला ते अगदी खरं होतं. शंभर एक वर्षांपूर्वी बांधलेली वेधशाळेची इमारत चांगली दणकट होती. जणू काही एखादा अभेद्य किल्लाच. तिच्यावर नव्या गाव्होटियन शैलीचा प्रभाव असल्यामुळे इमारतीच्या सौंदर्यापेक्षा टिकाऊपणा, उपयुक्तता यांना जास्त महत्त्व दिलं होतं. वेधशाळेच्या सगळ्या खिडक्यांना बाहेरून एकेक इंच जाडीचे पोलादी गज बसवलेले होते आणि या गजांची टोकं भिंतींच्या बांधकामात पक्की बसवून टाकलेली होती. इमारतीच्या भिंती दगडातून बांधून काढलेल्या होत्या आणि इतक्या भक्कम होत्या की भूकंप झाला असता तर त्यांना एक साधी चीरसुद्धा पडली नसती. वेधशाळेत यायचा मुख्य दरवाजा ओक लाकडाचा बनवलेला होता. आणि त्याला बाहेरून पोलादाचं आवरण चढवलेलं होतं. थर्मनने ते दार लावून घेतलं आणि कड्या लावून टाकल्या. त्या कड्यांचा बद्दबद्द आवाज सगळीकडे घुमला.<br /><br />बोळकांडीच्या दुसर्‍या टोकाला पोचलेल्या शीरिनने एक जोरदार शिवी हासडली. तिथे एक लहान दरवाजा होता त्याचं अंगचं कुलूप कोणीतरी छिन्नी हातोडीने फोडलं होतं. <br /><br />"लाटिमर इथून आत घुसला असणार... "<br />" बापरे, अहो नुसते उभे काय राहिलाहात? आपल्याला टेबलं खुर्च्या रचून ते दार बंद करायला हवं. आणि तो दिवा जरा माझ्यापासून लांबच ठेवा प्लीज. त्याच्या काजळीने मला गुदमरायला होतंय... "<br /><br />बोलता बोलता त्याने एक मोठं टेबल ओढत ओढत त्या दारापाशी नेलं आणि त्या दारामागे उभं केलं. मग आणखी तीन चार खुर्च्या आणून त्याने त्या दारामागे पक्क्या रचल्या आणि ती वाटच बंद करून टाकली. ते लाकडी सामान चांगलं जड आणि दणकट होतं. तयार झालेली बॅरिकेड दिसायला फारशी पद्धतशीर नसली, तरी अभेद्य होती हे नक्की. एव्हाना त्यांना बाहेरच्या बाजूने हाताने दार वाजवल्याचे आवाज ऐकू यायला लागलेले होते. कोणीतरी जोरजोरात ओरडत होतं. ते सगळंच एखाद्या अर्धवट जागृतावस्थेतल्या स्वप्नासारखं वाटत होतं.<br /><br />बाहेरचा जमाव सारो शहरातून पायी चालत इथवर आला होता. त्यांच्या मनात फक्त दोनच गोष्टींनी घर केलं होतं. एक म्हणजे संप्रदायाकडून शुद्धिपत्र मिळवण्यासाठी वेधशाळा नष्ट केली पाहिजे आणि दुसरी गोष्ट म्हणजे ठार वेडं करून सोडेल अशी पाशवी दहशत. सारो शहरातून वेधशाळेत येण्यासाठी वाहनं वापरावीत, एक नेतृत्व उभं करावं, सुसंघटित आणि योजनाबद्ध प्रयत्न करावेत, हत्यारं घेऊन यावं अशा गोष्टी त्यांच्या गावीही नव्हत्या. वेधशाळेच्या दाराबाहेर निःशस्त्र उभे राहून नुसत्या हातांनीच ते वेधशाळेची दारं फक्त ठोठावीत होते.<br /><br /> ते लोक वेधशाळेपाशी येऊन पोचले तेंव्हाच बीटाचा शेवटचा तांबडा लाल किरण जमिनीवर उतरला. आणि मग सगळ्या मानवतेवरचाच सूर्य मावळला आणि मागे उरली फक्त भीती.<br /><!--pagebreak--><br />"चल लौकर... आपण वर जाऊ या. " शीरीन म्हणाला.<br /><br />वरती, घुमटामध्ये एकटा यिमो आपल्या सोलरस्कोपपाशी होता. बाकीची सगळी मंडळी बीनायच्या कॅमेऱ्याजवळ दाटीवाटीने उभी होती. बीनाय त्यांना भराभर सूचना देत होता. त्याच्या खोल गेलेल्या आवाजातून त्याच्यावरचा ताण जाणवत होता.<br /><br />" मी काय सांगतोय ते नीट लक्षात घ्या सगळेजण. बीटाच्या खग्रास अवस्थेच्या काही क्षण आधीचे फोटो मला घ्यायचेत आणि फोटोग्राफिक प्लेटसही बदलायच्या आहेत. एकेक जण एकेका कॅमेर्‍यापाशी उभे राहा. तारे प्रकट होतील तेंव्हा काय करायचं हे तुम्हाला सगळ्यांना माहीतच आहे. हो ना? "<br /><br />आजूबाजूच्या लोकांनी माना डोलवल्या. आपल्या डोळ्यांवर आपला हात आडवा धरून बीनायने आडोसा केला आणि इकडेतिकडे पाहिलं.<br /><br />" दिवे अजून जळतायत ना? असू दे. दिसले मला दिवे. तर मंडळी, एक गोष्ट लक्षात ठेवा. जास्त चांगले फोटो मिळवण्याच्या फंदात पडू नका. तसं करताना तुम्ही मोलाचा वेळ वाया घालवाल. एका वेळी दोन दोन तारे फोटोत येण्यासाठी धडपडू नका. मिळतील तसे आणि मिळतील ते फोटो काढत राहा. आणि एखाद्या क्षणी तुम्हाला जर असं वाटलं की आता आपला अवतार संपला, तर लगेच कॅमेर्‍यापासून लांब पळा.... "<br /><br />शीरिन आणि थर्मन अजून दाराजवळच उभे होते. शीरिन म्हणाला, " मला ऍटन कुठे दिसत नाहीयेत. मला त्यांच्याकडे घेऊन चल... " <br /><br />मिट्ट काळोखात जळणारे दिवे नुसत्याच प्रकाशाच्या ठिपक्यांसारखे दिसत होते. त्यांच्या फरफरत्या प्रकाशात सगळ्या खगोलशास्त्रज्ञांच्या आकृत्या विचित्र दिसत होत्या. थर्मन थोडा वेळ काहीच बोलला नाही. मग एकदम तो म्हणाला, " किती अंधार आहे... "<br /><br />शीरिनने आपले दोन्ही �